Không chỉ nổi tiếng với sự hiện đại và kỷ luật, Singapore còn sở hữu một nét văn hóa rất đặc trưng mang tên “Kiasu” – tâm lý “sợ bỏ lỡ”, sợ thua thiệt và luôn muốn mình có được điều tốt nhất. Từ chuyện xếp hàng, học tập, mua sắm đến công việc và cuộc sống thường ngày, Kiasu hiện diện một cách thú vị, phần nào phản ánh nhịp sống năng động và tinh thần luôn muốn tiến về phía trước của người Singapore.
“Kiasu” là một từ có nguồn gốc từ tiếng Phúc Kiến, một phương ngữ Hoa phổ biến trong cộng đồng người Hoa ở Singapore. Trong đó, “kia” có nghĩa là “sợ”, còn “su” mang nghĩa “thua”. Ghép lại, “kiasu” có thể hiểu theo nghĩa đen là “sợ thua cuộc”, “sợ bị thiệt” hoặc rộng hơn là tâm lý không muốn mình bị bỏ lại phía sau. Theo thời gian, từ một cách diễn đạt trong đời sống giao tiếp của cộng đồng người Hoa, kiasu đã trở thành một khái niệm quen thuộc trong xã hội Singapore và thậm chí được sử dụng rộng rãi trong tiếng Anh Singapore (Singlish).
Điều thú vị là “kiasu” không chỉ đơn thuần mô tả một người tham lam hay ích kỷ. Nó phản ánh một tâm lý luôn muốn chuẩn bị trước, giành được lợi thế và tránh bỏ lỡ cơ hội. Một người có tính “kiasu” có thể đăng ký sớm một khóa học vì sợ hết chỗ, đến sân bay thật sớm vì sợ trễ chuyến, xếp hàng trước giờ mở cửa để chắc chắn mình là một trong những người đầu tiên, hay mua thêm một món đồ chỉ vì chương trình khuyến mãi có thời hạn. Trong những tình huống ấy, “sợ thua” đôi khi không mang nghĩa tiêu cực hoàn toàn mà còn thể hiện sự cẩn thận, chủ động và mong muốn không để cơ hội trôi qua.
Khái niệm này đã trở nên phổ biến đến mức “kiasu” được đưa vào Oxford English Dictionary vào năm 2007, cho thấy từ ngữ xuất phát từ một cộng đồng địa phương đã vượt ra khỏi phạm vi Singapore để trở thành một thuật ngữ được biết đến rộng rãi trong tiếng Anh. Tuy nhiên, cách hiểu kiasu trong đời sống Singapore phong phú hơn nhiều so với một định nghĩa từ điển đơn giản. Nó vừa có thể được dùng để trêu chọc một người quá thực dụng, vừa có thể mô tả sự cạnh tranh, tham vọng và tâm lý luôn muốn chuẩn bị kỹ càng để không chịu phần thiệt.
Để hiểu vì sao kiasu lại trở thành một khái niệm nổi bật trong văn hóa Singapore, cần nhìn vào quá trình hình thành và phát triển của quốc đảo này. Singapore là một quốc gia có diện tích nhỏ, tài nguyên tự nhiên hạn chế và nằm giữa một khu vực có lịch sử, văn hóa và lợi ích địa chính trị vô cùng đa dạng. Sau khi giành độc lập năm 1965, Singapore phải đối mặt với hàng loạt thách thức về kinh tế, việc làm, nhà ở, cơ sở hạ tầng, an ninh và khả năng cạnh tranh quốc tế. Trong bối cảnh đó, tinh thần tự lực, kỷ luật, học hỏi nhanh và không ngừng vươn lên dần trở thành những yếu tố quan trọng trong quá trình xây dựng đất nước.
Chính môi trường ấy phần nào tạo nên tâm lý “không được phép tụt lại”. Khi một quốc gia không sở hữu diện tích lớn hay nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào, con người và năng lực cạnh tranh trở thành những nguồn lực đặc biệt quan trọng. Vì vậy, giáo dục, kỹ năng nghề nghiệp, năng suất lao động, đổi mới và khả năng thích ứng thường được đặt ở vị trí cao trong đời sống xã hội. Trong tâm thức của nhiều người Singapore, việc cố gắng học tốt hơn, làm việc hiệu quả hơn hay chuẩn bị kỹ hơn đôi khi không chỉ là lựa chọn cá nhân mà còn được xem như cách để bảo đảm tương lai của chính mình và gia đình.
Từ đó, kiasu dần đi vào những tình huống rất đời thường. Người Singapore có thể xếp hàng rất lâu để mua một sản phẩm mới, săn một món hàng giảm giá hoặc sở hữu một phiên bản giới hạn. Một món đồ được quảng bá là “limited edition” đôi khi có thể tạo ra sức hút đặc biệt, bởi tâm lý “kiasu” khiến nhiều người không muốn đến quá muộn rồi phát hiện cơ hội đã biến mất.
Hình ảnh này từng xuất hiện rất rõ trong những đợt phát hành sản phẩm giới hạn, chương trình khuyến mãi của các thương hiệu lớn hay những món đồ sưu tầm dành riêng cho một chiến dịch. Từ những chiếc điện thoại mới, đồ chơi, vật phẩm lưu niệm cho đến các sản phẩm hợp tác đặc biệt, câu chuyện thường không chỉ nằm ở giá trị thực tế của món đồ mà còn ở cảm giác “nếu không lấy ngay, mình sẽ mất cơ hội”. Đây chính là một biểu hiện rất điển hình của kiasu.
Trong đời sống ẩm thực, tâm lý này cũng có thể được bắt gặp theo cách khá hài hước. Tại các nhà hàng buffet, một số thực khách có thể lấy nhiều món cùng lúc vì muốn “thử cho hết”, đặc biệt khi họ cảm thấy một món ăn nào đó có giá trị hoặc khó tìm. Tuy nhiên, đây chỉ là một hình ảnh mang tính biểu tượng và không nên được hiểu rằng tất cả người Singapore đều có thói quen như vậy. Điều thú vị nằm ở chỗ kiasu đã trở thành một chủ đề đủ quen thuộc để chính người Singapore có thể dùng nó để tự trêu chọc bản thân và xã hội của mình.
Một ví dụ khác rất nổi tiếng trong đời sống Singapore là từ “chope” trong Singlish. “Chope” có nghĩa là “giữ chỗ”, thường bằng cách đặt một vật dụng cá nhân như gói khăn giấy, ô hoặc túi nhỏ lên bàn trước khi đi lấy thức ăn. Tập quán này đặc biệt dễ bắt gặp tại các khu ăn uống bình dân như Hawker Centre. Việc “chope” giúp người ăn yên tâm rằng khi quay lại, chiếc bàn vẫn còn dành cho mình. Dù không phải mọi hành vi “chope” đều xuất phát từ kiasu, hai khái niệm thường được nhắc đến cùng nhau vì đều thể hiện tâm lý chủ động giữ lấy lợi thế và tránh rơi vào tình huống bị động.
Kiasu cũng xuất hiện rõ trong lĩnh vực giáo dục – một lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với nhiều gia đình Singapore. Việc cạnh tranh để có kết quả học tập tốt, vào những trường được đánh giá cao hoặc sở hữu các kỹ năng có lợi cho tương lai có thể tạo ra áp lực đáng kể đối với học sinh và phụ huynh. Tâm lý “phải chuẩn bị sớm hơn”, “phải học thêm”, “phải có phương án dự phòng” đôi khi được xem là biểu hiện của kiasu.
Ở khía cạnh tích cực, tâm lý này có thể thúc đẩy con người lập kế hoạch kỹ hơn, làm việc chăm chỉ hơn và chủ động nắm bắt cơ hội. Một người kiasu thường không muốn chờ đến phút cuối. Họ có xu hướng đặt lịch trước, nghiên cứu thông tin trước, chuẩn bị phương án dự phòng và cố gắng giảm thiểu những rủi ro có thể xảy ra. Chính đặc điểm này đôi khi lại tạo nên sự hiệu quả và tính tổ chức cao trong nhiều mặt của đời sống Singapore.
Tuy nhiên, kiasu cũng có mặt trái. Khi nỗi sợ thua cuộc trở nên quá mạnh, nó có thể biến thành áp lực cạnh tranh, chủ nghĩa thành tích, tâm lý so sánh và nỗi lo thường trực rằng người khác đang tiến nhanh hơn mình. Một người không chỉ muốn mình thành công mà còn muốn chắc chắn rằng mình không phải là người đứng sau. Khi đó, động lực vươn lên có thể chuyển thành sự căng thẳng và khiến con người khó hài lòng với những gì mình đang có.
Đây cũng là lý do kiasu từng trở thành chủ đề tranh luận trong xã hội Singapore. Một số nhà quan sát và chính trị gia cho rằng nếu tâm lý này bị đẩy quá xa, nó có thể khiến con người quá chú trọng vào kết quả trước mắt, ngại chấp nhận rủi ro và ít sẵn sàng thử nghiệm những ý tưởng mới. Trong kinh doanh, chẳng hạn, một doanh nhân quá “kiasu” có thể tập trung vào việc nhanh chóng đạt được lợi ích trước mắt thay vì kiên nhẫn đầu tư cho những ý tưởng dài hạn và có tính đột phá.
Nhưng cũng chính sự tranh luận ấy cho thấy kiasu không phải một đặc điểm hoàn toàn tốt hay hoàn toàn xấu. Nó giống như hai mặt của cùng một đồng xu. Ở mặt tích cực, đó là sự chủ động, tham vọng, chăm chỉ và khả năng nhìn trước những rủi ro. Ở mặt tiêu cực, đó có thể là sự lo lắng, cạnh tranh quá mức, sợ bỏ lỡ và luôn cảm thấy mình phải hơn người khác.
Một khảo sát về các giá trị quốc gia tại Singapore vào giữa thập niên 2010 cũng cho thấy kiasu nằm trong nhóm những nhận thức phổ biến mà người Singapore gắn với xã hội của mình, bên cạnh những đặc điểm như tính cạnh tranh hay xu hướng đề cao thành công cá nhân. Điều đáng chú ý là khi được hỏi về những giá trị mà họ muốn dùng để mô tả chính bản thân mình, nhiều người lại đề cao những điều như gia đình, tình bạn, sự quan tâm và tính trung thực. Sự khác biệt này phần nào cho thấy người Singapore cũng nhận thức khá rõ về khoảng cách giữa “xã hội đang như thế nào” và “tôi muốn mình trở thành người như thế nào”.
Vì vậy, sẽ hơi đơn giản nếu chỉ dịch “kiasu” thành “sợ thua” rồi kết luận rằng người Singapore là những người luôn muốn giành phần hơn. Trên thực tế, kiasu là một khái niệm văn hóa phức tạp hơn. Nó phản ánh một xã hội coi trọng thành tích, tính hiệu quả và sự chuẩn bị, đồng thời luôn phải cân bằng giữa cạnh tranh và hợp tác, giữa thành công cá nhân và những giá trị cộng đồng.
Kiasu cũng không hoàn toàn giống “Fear of Missing Out” (FOMO), tức nỗi sợ bỏ lỡ một trải nghiệm hoặc cơ hội phổ biến trong văn hóa hiện đại. FOMO thường gắn với cảm giác mình đang bỏ lỡ điều mà người khác đang trải nghiệm, đặc biệt trong thời đại mạng xã hội. Trong khi đó, kiasu có phạm vi rộng hơn: nó liên quan đến nỗi sợ bị thua, bị thiệt, mất cơ hội hoặc không đạt được vị trí mà mình mong muốn. Nói cách khác, FOMO có thể khiến một người muốn tham gia vì sợ bỏ lỡ; còn kiasu có thể khiến họ chuẩn bị trước, tranh thủ lợi thế và cố gắng không để mình trở thành người chịu phần thiệt.
Điều thú vị nhất là người Singapore thường tự nhận diện và tự trào về tính kiasu của chính mình. Trong văn hóa đại chúng, quảng cáo, chương trình hài và những cuộc trò chuyện đời thường, hình ảnh một người Singapore quá lo xa, quá thích khuyến mãi, quá sợ hết chỗ hay quá muốn chuẩn bị trước thường được khai thác với sự hài hước. Nhờ đó, kiasu không chỉ là một khái niệm xã hội học mà còn trở thành một phần của ngôn ngữ và văn hóa đời thường.
Nếu nhìn rộng hơn, kiasu có thể được xem như một lát cắt nhỏ phản ánh câu chuyện lớn hơn của Singapore. Từ một quốc gia nhỏ bé với nhiều hạn chế về tài nguyên, Singapore đã xây dựng lợi thế dựa trên con người, giáo dục, thương mại, công nghệ, kỷ luật và khả năng cạnh tranh quốc tế. Tinh thần không muốn bị bỏ lại phía sau chắc chắn không phải yếu tố duy nhất tạo nên thành công của quốc đảo, nhưng nó giúp lý giải phần nào vì sao người Singapore thường coi trọng sự chuẩn bị, hiệu quả và khả năng nắm bắt cơ hội.
Bởi vậy, “kiasu” không chỉ đơn giản là “sợ thua”. Đằng sau hai chữ ấy là cả một tâm lý xã hội: sợ bỏ lỡ cơ hội, sợ bị thiệt, muốn chuẩn bị trước, muốn làm tốt hơn và không muốn mình bị tụt lại phía sau. Khi được kiểm soát ở mức hợp lý, kiasu có thể trở thành động lực thúc đẩy con người tiến bộ; nhưng nếu đi quá xa, nó cũng có thể tạo ra áp lực và sự cạnh tranh không cần thiết.
Có lẽ chính sự đan xen giữa tham vọng và lo lắng, chủ động và cạnh tranh, thực tế và hài hước đã khiến “kiasu” trở thành một trong những khái niệm thú vị nhất để tìm hiểu về văn hóa Singapore. Và nếu muốn hiểu sâu hơn về con người nơi đây, đôi khi không cần bắt đầu từ những tòa nhà chọc trời hay những khu mua sắm hiện đại; chỉ cần quan sát một hàng người đang kiên nhẫn chờ đợi, một chiếc khăn giấy được đặt ngay ngắn trên bàn để “chope” chỗ, hay một người cẩn thận chuẩn bị mọi thứ từ rất sớm – du khách có thể bắt gặp một chút “kiasu”, rất đời thường và rất Singapore. Để rồi khi trực tiếp đặt chân đến đảo quốc này, du khách sẽ nhận ra “kiasu” không chỉ là một khái niệm văn hóa, mà còn là một phần nhịp sống tạo nên nét riêng của Singapore. Hãy book Tour Singapore của Viet Viet Tourism để tự mình khám phá một Singapore vừa hiện đại, chỉn chu, vừa thú vị qua những điều rất đời thường ấy!