Surströmming – thứ đặc sản khiến nhiều thực khách “chạy mất dép” ngay từ lần chạm mũi đầu tiên, lại là niềm tự hào của người Thụy Điển suốt nhiều thế kỷ. Giữa mùi hương thách thức và hương vị đậm đà khó tưởng, món cá lên men này chứa đựng cả câu chuyện văn hóa, truyền thống và bản sắc Bắc Âu. Đôi khi, chính những điều khiến ta e ngại lại là thứ tạo nên nét quyến rũ khó quên của một vùng đất.
Surströmming là một phần không thể thiếu trong văn hóa ẩm thực miền Bắc Thụy Điển. Món ăn độc đáo ấy bắt nguồn từ đầu thế kỷ XVI, khi nguồn cá trích tăng mạnh nhưng lượng muối lại không đủ để bảo quản. Cá vì thế tự lên men và bốc mùi, nhưng người dân địa phương đã liều mình thử nghiệm, biến tình thế khó khăn thành cơ hội sáng tạo. Thật bất ngờ, hương vị mạnh mẽ và mặn mòi của biển cả ấy lại được yêu thích đến mức nhanh chóng trở thành món ăn đặc sản nổi tiếng của Thụy Điển. Từ một giải pháp “bất đắc dĩ”, Surströmming dần bước lên bàn ăn của nhiều thế hệ, mang theo cả lịch sử và tinh thần sinh tồn của cư dân vùng Baltic.
Vì là một biểu tượng ẩm thực đặc sắc, người Thụy Điển thậm chí xây dựng cả một bảo tàng riêng dành cho Surströmming. Bảo tàng Fiskevistet ở Skeppsmalen – một làng chài cổ xinh đẹp thuộc vùng Örnsköldsvik – chính thức mở cửa vào tháng 6/2005. Nơi đây tái hiện lịch sử hàng trăm năm của nghề đánh bắt cá trích, kỹ nghệ lên men và toàn bộ hành trình biến Surströmming từ món ăn nghèo khó thành “huyền thoại” của xứ sở Bắc Âu.
Để tạo nên món ăn gây tò mò này, người Thụy Điển chỉ sử dụng cá trích Baltic, hay còn gọi là Strömming. Khác với cá trích Đại Tây Dương, Strömming nhỏ hơn, sống trong vùng nước lợ của biển Baltic – nơi chứa hàm lượng enzyme tự nhiên giúp quá trình lên men diễn ra hoàn hảo. Mùa đánh bắt lý tưởng nhất rơi vào tháng 4 – 5, khi cá béo, nhiều dinh dưỡng và chất lượng thịt tốt nhất. Cá sau khi được làm sạch sẽ ngâm nước muối khoảng 20 giờ, cắt đầu, bỏ nội tạng rồi phơi nắng mùa hè trong vòng một ngày. Tiếp đó, cá được xếp vào thùng lớn để bắt đầu cho quá trình lên men – thường không xếp đầy để tránh áp lực khí gây nổ thùng trong thời gian lên men.
Những thùng cá sau khi phơi nắng được chuyển vào phòng lạnh để kiểm soát tốc độ lên men. Càng để lâu, mùi càng mạnh, và người thợ phải có khứu giác thật tinh mới nhận biết được thời điểm hoàn hảo để đóng hộp. Theo truyền thống, phải mất 6-8 tháng cá mới đạt chuẩn, nhưng ngày nay do nhu cầu cao, nhiều nơi chỉ lên men khoảng 4 tháng. Hộp Surströmming để càng lâu càng phồng do khí bên trong tiếp tục sinh ra. Người thưởng thức phải mở hộp một cách thật khéo léo – thậm chí nhiều vị thực khách ví von đó là cảm giác hồi hộp chẳng khác gì mở một chai Champagne đầy khí.
Khi thành phẩm, Surströmming có mùi cực kỳ nặng do vi khuẩn Haloanaerobium sản sinh ra các hợp chất như axit butyric, axit axetic, mùi trứng thối hay thậm chí cả mùi phô mai quá hạn. Với người quen, đó là mùi vị của truyền thống; nhưng với du khách mới thử, đó là một “thử thách sinh tồn” đúng nghĩa. Chính vì mùi quá mạnh, người Thụy Điển thường mở hộp dưới vòi nước, hoặc ăn cùng khoai tây, bánh mì mỏng, bơ, cà chua và rau củ để cân bằng hương vị. Uống kèm Soda cũng giúp giảm bớt cảm giác sốc mùi khi thưởng thức.
Ngày nay, từ những quán ăn nhỏ cho đến những nhà hàng sang trọng, đâu đâu ở Thụy Điển, du khách cũng có thể bắt gặp Surströmming. Nhưng nếu muốn hòa mình vào không khí lễ hội, hãy đến thị trấn Alfta ở Ovanåker – nơi thường xuyên tổ chức những bữa tiệc Surströmming độc đáo. Giữa những điệu hát dân gian, những câu chuyện dí dỏm và tiếng cười rộn ràng của người dân bản địa, du khách sẽ hiểu tại sao một món ăn “khó nhằn” như Surströmming lại có thể trở thành tinh hoa văn hóa – thứ hương vị khiến người ta hoặc yêu say đắm, hoặc từ bỏ ngay lập tức, nhưng chắc chắn không bao giờ quên.
Surströmming không chỉ là một thử thách về vị giác, mà còn là cánh cửa mở ra thế giới văn hóa bản địa đầy màu sắc của người Thụy Điển. Từ mùi hương “ám ảnh” đến cách thưởng thức đầy tinh tế, món ăn này khiến du khách hiểu rằng ẩm thực không chỉ để no bụng mà còn để cảm nhận lịch sử, truyền thống và tinh thần của cả một vùng đất. Và chính sự độc đáo ấy đã biến Surströmming thành tinh hoa khó cưỡng của ẩm thực Bắc Âu.
Hãy đồng hành cùng Viet Viet Tourism trong chuyến du lịch Châu Âu để có được trải nghiệm “hương vị” độc đáo của món Surströmming nhé!