Niō – Biểu tượng hộ trì Phật pháp nổi tiếng trong văn hóa Nhật Bản

Mang dáng vẻ uy nghiêm, cơ bắp cuồn cuộn cùng thần thái mạnh mẽ, Niō là những vị thần hộ pháp quen thuộc tại lối vào nhiều ngôi chùa ở Nhật Bản. Không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ chốn Phật môn khỏi những thế lực tà ác, các pho tượng này còn thể hiện niềm tin tâm linh sâu sắc và nghệ thuật điêu khắc Phật giáo đặc sắc của “xứ sở hoa anh đào”.

Những bức tượng thần hộ tự là hình ảnh quen thuộc tại lối vào của nhiều ngôi chùa Phật giáo ở Đông Á. Mỗi quốc gia có cách gọi và thể hiện riêng, nhưng nhìn chung, những vị thần này đều đảm nhận vai trò bảo vệ chốn linh thiêng, ngăn chặn các thế lực tà ác và gìn giữ sự thanh tịnh của không gian thờ tự. Ở Nhật Bản, hình tượng ấy được biết đến rộng rãi với tên gọi “Niō” (仁王 – Nhân Vương), thường xuất hiện thành một cặp tượng uy nghiêm ở hai bên cổng chùa. Với gương mặt dữ tợn, đôi mắt trợn trừng, thân hình vạm vỡ và tư thế đầy sức mạnh, Niō tạo nên ấn tượng đặc biệt đối với bất kỳ ai bước qua cổng chùa. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài đáng sợ ấy không phải là ý định đe dọa con người, mà là biểu tượng cho sức mạnh chính nghĩa, lòng kiên định và tinh thần bảo vệ Phật pháp.

Niō có mối liên hệ với hình tượng Dvarapala trong nghệ thuật tôn giáo Ấn Độ cổ đại. Dvarapala hoặc Dvarapalaka là từ có nguồn gốc tiếng Phạn, được cấu thành từ “Dvara” mang nghĩa là cửa hoặc cổng và “Pala” có nghĩa là người bảo vệ, người canh giữ. Vì vậy, Dvarapala có thể hiểu là vị thần hộ môn, đảm nhận nhiệm vụ trấn giữ lối vào những địa điểm quan trọng hoặc linh thiêng. Trong nghệ thuật Hindu giáo, Phật giáo và Kỳ-na giáo, hình tượng này thường được thể hiện dưới dáng vẻ một chiến binh hoặc người khổng lồ có sức mạnh phi thường, gương mặt nghiêm nghị, thân hình cường tráng và đôi khi mang theo vũ khí như chùy, kiếm hoặc chày kim cương. Tùy theo truyền thống tôn giáo và khu vực, diện mạo của các vị hộ môn thần có thể khác nhau, nhưng ý nghĩa bảo vệ không gian thiêng liêng vẫn là điểm chung nổi bật.

Hình tượng Dvarapala được truyền bá rộng rãi cùng quá trình phát triển của các tôn giáo có nguồn gốc từ Ấn Độ và sự giao lưu văn hóa trên khắp Châu Á. Tại nhiều quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan, Myanmar, Việt Nam, Campuchia và Indonesia, những vị thần canh giữ cổng chùa, đền thờ cũng thường được gọi bằng tên Dvarapala hoặc những biến thể có liên quan. Ở Indonesia và Malaysia, cách viết Dwarapala được sử dụng khá phổ biến. Khi đến các quốc gia Đông Á, hình tượng này tiếp tục được tiếp nhận và biến đổi theo tín ngưỡng, phong cách nghệ thuật cũng như quan niệm thẩm mỹ bản địa. Tại Nhật Bản, hai vị thần hộ pháp được gọi là Niō hoặc Kongō Rikishi (Kim Cang Lực Sĩ); ở Trung Quốc, hình tượng tương ứng thường được biết đến với tên gọi Hằng Hà Nhị Tướng; còn tại Hàn Quốc, các vị thần này có những tên gọi gắn với truyền thống Phật giáo bản địa.

Trong kiến trúc tôn giáo, tượng Dvarapala thường được đặt ở hai bên cổng dẫn vào chùa Phật giáo, đền thờ Hindu giáo hoặc những công trình có ý nghĩa thiêng liêng. Vị trí này không chỉ mang tính trang trí mà còn thể hiện chức năng bảo vệ rõ rệt: các vị thần đứng canh gác tại ranh giới giữa thế giới bên ngoài và không gian thờ phụng bên trong. Tùy theo quy mô, đặc điểm kiến trúc và truyền thống của từng địa điểm, số lượng tượng có thể thay đổi. Những công trình nhỏ đôi khi chỉ có một vị thần hộ môn, trong khi nhiều ngôi chùa lớn thường bố trí một cặp tượng đối xứng ở hai bên lối vào. Ở một số quần thể tôn giáo, vai trò bảo vệ còn được thể hiện thông qua các nhóm thần linh khác như Tứ Đại Thiên Vương, những vị thần trấn giữ bốn phương. Cách bố trí này cho thấy quan niệm bảo vệ chốn linh thiêng đã được thể hiện bằng nhiều hình thức phong phú trong nghệ thuật kiến trúc Châu Á.

Tại Nhật Bản, Niō còn được gọi bằng những tên như “Kongō Rikishi” và có mối liên hệ với Shukongōshin (Chấp Kim Cang Thần), vị thần hộ pháp cầm chày kim cương bảo vệ Đức Phật. Trong truyền thống Phật giáo, hình tượng này gắn với ý niệm về sức mạnh bảo vệ giáo pháp, thường được liên hệ với Vajrapani (Kim Cương Thủ), một vị thần hộ pháp quan trọng trong Phật giáo. Theo thời gian, hình ảnh vị thần bảo vệ Đức Phật được thể hiện theo nhiều dạng thức khác nhau. Trong nghệ thuật Nhật Bản, hình tượng Niō phổ biến nhất là một cặp thần có thân hình lực lưỡng, thường để trần phần thân trên, mặc trang phục quấn quanh hông và đứng trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Cả hai đều mang thần thái mạnh mẽ, cơ bắp được khắc họa rõ ràng, thể hiện nguồn sức mạnh dồi dào và quyết tâm ngăn chặn những thế lực có ý định xâm phạm chốn Phật môn.

Theo cách diễn giải phổ biến, cặp Niō gồm hai vị thần có tên gọi “Misshaku Kongō” (Mật Tích Kim Cang) và “Naraen Kongō” (Na La Diên Kim Cang). Tuy nhiên, tên gọi và cách xác định danh tính của hai vị thần có thể thay đổi tùy theo từng truyền thống và cách diễn giải trong nghệ thuật Phật giáo. Trong các ngôi chùa Nhật Bản, hai pho tượng thường được gọi đơn giản là Agyō và Ungyō, dựa trên hình dáng miệng của mỗi vị. Một vị há miệng, để lộ hàm răng và tạo thành âm “A”; vị còn lại ngậm chặt miệng, biểu thị âm “Un”. Sự đối lập này không chỉ tạo nên bố cục cân xứng cho cặp tượng mà còn mang ý nghĩa triết lý sâu sắc về sự khởi đầu và kết thúc của vạn vật.

Agyō là vị thần có miệng mở rộng, thường được thể hiện với đôi mắt trợn trừng, hàm răng lộ rõ và cơ thể căng tràn sức mạnh. Âm “A” được xem là âm đầu tiên trong hệ thống âm tiết Sanskrit, tượng trưng cho sự khởi đầu, sự sinh thành và nguồn năng lượng khởi nguyên. Trong nhiều tác phẩm điêu khắc, Agyō có thể cầm chày kim cương (Vajra), một loại pháp khí biểu trưng cho sức mạnh bất hoại và khả năng phá tan những chướng ngại trên con đường bảo vệ Phật pháp. Tư thế của vị thần thường rất mạnh mẽ, một cánh tay giơ lên hoặc hướng về phía trước như đang sẵn sàng ngăn chặn mọi mối đe dọa. Miệng mở rộng cũng khiến gương mặt Agyō trở nên dữ dội, thể hiện sức mạnh được bộc lộ trực tiếp và quyết liệt.

Trái ngược với Agyō, Ungyō là vị thần ngậm miệng, thường có vẻ mặt nghiêm nghị, môi khép chặt và ánh mắt tập trung. Âm “Un” là cách đọc tiếng Nhật của âm “Hum” trong một số cách phiên âm thần chú Sanskrit, được xem là âm cuối, tượng trưng cho sự kết thúc và sức mạnh được thu giữ bên trong. Nếu Agyō thể hiện nguồn năng lượng đang bộc phát thì Ungyō lại đại diện cho sức mạnh tiềm tàng, sự kiềm chế và ý chí vững vàng. Tùy theo từng pho tượng, Ungyō có thể được thể hiện với hai bàn tay không, cầm kiếm hoặc mang những pháp khí khác. Sự kết hợp giữa hai vị thần tạo nên biểu tượng A-Un, một quan niệm quen thuộc trong văn hóa Nhật Bản, thể hiện sự tuần hoàn của vạn vật, từ lúc khởi đầu đến khi kết thúc, từ hơi thở đầu tiên đến hơi thở cuối cùng. Hình tượng A-Un cũng xuất hiện trong nhiều công trình tôn giáo khác của Nhật Bản, chẳng hạn như những cặp tượng sư tử – chó hộ vệ Komainu tại các đền Thần đạo.

Về vị trí, Agyō thường được đặt ở phía bên phải và Ungyō ở phía bên trái khi nhìn từ bên ngoài vào cổng chùa. Tuy nhiên, cách sắp xếp này không hoàn toàn giống nhau ở mọi địa điểm, bởi một số ngôi chùa có thể bố trí hai pho tượng theo chiều ngược lại. Vì vậy, khi quan sát tượng Niō, điều quan trọng hơn cả là nhận biết sự khác biệt giữa miệng mở và miệng khép, thay vì chỉ dựa vào vị trí trái hoặc phải. Ngoài ra, diện mạo của các pho tượng cũng không phải lúc nào cũng giống hệt nhau. Có tượng được khắc họa với cơ bắp nổi rõ, tư thế chuyển động mạnh mẽ; có tượng lại mang dáng vẻ vững chãi, ít chuyển động nhưng vẫn toát lên uy lực. Những khác biệt này phản ánh sự đa dạng trong phong cách điêu khắc và quan niệm nghệ thuật qua từng thời kỳ.

Một trong những hình tượng có liên hệ nổi bật với Niō là Shukongōshin tại chùa Tōdai-ji ở thành phố Nara. Tên gọi “Shukongōshin” có nghĩa là vị thần nắm giữ chày kim cương, thể hiện vai trò hộ vệ Đức Phật và bảo vệ giáo pháp. Khác với cặp Niō thường được đặt ở hai bên cổng chùa, Shukongōshin nổi tiếng tại Tōdai-ji là một pho tượng đơn lẻ, được thể hiện trong tư thế mạnh mẽ, mặc giáp và cầm pháp khí. Tác phẩm này nằm tại điện Hokkedō, còn được gọi là Sangatsudō, và là một trong những pho tượng Phật giáo cổ có giá trị đặc biệt của Nhật Bản. Mặc dù có mối liên hệ về chức năng và biểu tượng với Niō, Shukongōshin vẫn là một dạng thức thần hộ pháp có đặc điểm tạo hình riêng, không nên xem hai tên gọi này hoàn toàn đồng nhất trong mọi trường hợp.

Sự hình thành và phát triển của hình tượng Niō cũng phản ánh quá trình giao lưu văn hóa lâu dài giữa Ấn Độ, Trung Á, Trung Quốc và Nhật Bản. Một số nhà nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo cho rằng hình tượng Kim Cương Thủ – vị thần hộ vệ Đức Phật – có sự liên hệ với hình ảnh người anh hùng Heracles trong nghệ thuật Hy Lạp cổ đại. Trong thời kỳ Phật giáo phát triển tại khu vực Gandhara và các vùng Trung Á, nghệ thuật Hy Lạp hóa đã có những ảnh hưởng nhất định đến cách thể hiện các nhân vật thần thoại và tôn giáo. Hình ảnh Heracles với thân hình cơ bắp, sức mạnh phi thường và tư thế chiến đấu được cho là đã góp phần tạo nên một số đặc điểm tạo hình của Vajrapani. Khi Phật giáo tiếp tục lan truyền về phía Đông, những hình thức nghệ thuật này được tiếp nhận, biến đổi và hòa nhập với phong cách bản địa tại Trung Quốc, sau đó ảnh hưởng đến nghệ thuật Phật giáo Nhật Bản. Dù không thể xem Niō là bản sao trực tiếp của Heracles, sự tương đồng về hình thể và sức mạnh giữa các hình tượng cho thấy nghệ thuật Phật giáo châu Á đã phát triển trong một mạng lưới giao lưu văn hóa rộng lớn.

Tại Nhật Bản, những hình thức tượng hộ pháp ban đầu đã xuất hiện từ khá sớm, trước khi kiểu tượng Niō với thân hình cường tráng và gương mặt dữ dội trở nên phổ biến. Một trong những ví dụ tiêu biểu có thể tìm thấy tại chùa Hōryū-ji ở tỉnh Nara, nơi các pho tượng hộ pháp bằng đất và những hình thức điêu khắc cổ phản ánh sự phát triển của nghệ thuật Phật giáo Nhật Bản từ những thế kỷ đầu. Đặc biệt, hai pho tượng Niō tại cổng Chūmon của Hōryū-ji thường được nhắc đến như những ví dụ quan trọng trong lịch sử điêu khắc tượng hộ pháp tại Nhật Bản. Qua nhiều thế kỷ, hình tượng này dần được hoàn thiện cả về tỷ lệ cơ thể, biểu cảm khuôn mặt, tư thế và kỹ thuật tạo tác, trở thành một thành phần kiến trúc quen thuộc tại các ngôi chùa trên khắp đất nước.

Hình tượng Niō đạt đến giai đoạn phát triển rực rỡ trong thời kỳ Kamakura (1185-1333), khi nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Nhật Bản đặc biệt chú trọng đến tính hiện thực, sức biểu cảm và sự mạnh mẽ trong tạo hình. Đây cũng là giai đoạn tầng lớp võ sĩ Samurai ngày càng có ảnh hưởng lớn trong đời sống chính trị và xã hội. Theo nhà nghiên cứu Ichisaka Tarō, hình ảnh những vị thần hộ pháp với thân hình khỏe khoắn, tư thế quyết liệt và thần thái cứng rắn phù hợp với thị hiếu của các gia tộc Samurai đang trỗi dậy. Trong bối cảnh đất nước trải qua nhiều cuộc chiến tranh và biến động, những pho tượng thể hiện sức mạnh bảo vệ, sự kiên định và niềm tin vào sự cứu độ của Phật giáo càng có sức hấp dẫn đối với cộng đồng. Nghệ thuật Niō vì thế không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn phản ánh phần nào tinh thần và thẩm mỹ của xã hội Nhật Bản thời trung đại.

Từ thời Edo (1603-1868), Niō không chỉ được tôn kính như những vị thần bảo vệ chùa chiền mà còn dần trở nên gần gũi hơn với đời sống dân gian. Người Nhật tin rằng việc cầu nguyện trước những pho tượng có thân hình cường tráng có thể mang lại sức khỏe, sức mạnh thể chất và đôi chân vững chắc. Niềm tin này đặc biệt gắn với mong muốn có một cơ thể khỏe mạnh để lao động, đi lại và vượt qua những khó khăn trong cuộc sống. Vì thế, bên cạnh chức năng bảo vệ Phật pháp, Niō còn được xem như biểu tượng của sức khỏe và sự bền bỉ. Những câu chuyện dân gian về các vị thần hộ pháp cũng góp phần làm cho hình tượng này trở nên thân thuộc, không chỉ hiện diện trong không gian tôn giáo mà còn đi vào trí tưởng tượng và sinh hoạt thường ngày của người dân.

Một phong tục thú vị liên quan đến Niō có thể bắt gặp tại chùa Hyakusaiji thuộc tỉnh Shiga. Ngôi chùa nổi tiếng với cặp dép rơm khổng lồ được treo tại cổng Niōmon, tương truyền là dép của hai vị thần hộ pháp. Ban đầu, những đôi dép này có kích thước nhỏ hơn nhiều, nhưng theo thời gian, chúng được làm lớn dần bởi người dân thường chạm tay vào dép để cầu mong đôi chân khỏe mạnh, đi lại vững vàng và có đủ sức lực trong cuộc sống. Ngày nay, đôi dép rơm tại cổng chùa dài khoảng 3m, trở thành một điểm nhấn độc đáo khiến nhiều du khách chú ý khi ghé thăm. Theo phong tục địa phương, dép được đan mới định kỳ khoảng 10 năm một lần để tiếp tục duy trì truyền thống. Hình ảnh đôi dép khổng lồ không chỉ gắn với niềm tin về sức khỏe mà còn thể hiện cách người dân Nhật Bản gửi gắm những mong ước đời thường vào các vị thần hộ pháp.

Một tập tục khác được biết đến với tên gọi “Matakuguri” cũng thể hiện sự gắn bó giữa Niō và tín ngưỡng dân gian. “Matakuguri” có thể hiểu là nghi thức đi qua giữa hai chân hoặc phía dưới chân của một pho tượng. Trong một số truyền thống địa phương, trẻ nhỏ được đưa đi qua khoảng trống giữa hai chân tượng Niō với mong muốn nhận được sự che chở, khỏe mạnh và phát triển thuận lợi. Tập tục này từng gắn với niềm tin dân gian trong thời kỳ Edo, khi các dịch bệnh như sởi và đậu mùa gây ra nhiều tổn thất cho cộng đồng. Người dân tin rằng nghi thức có thể giúp trẻ tránh bệnh tật hoặc giảm nhẹ những điều không may. Dù đây là quan niệm tín ngưỡng dân gian chứ không phải phương pháp chữa bệnh, phong tục vẫn cho thấy mong muốn bảo vệ con trẻ và gửi gắm hy vọng vào những vị thần được tin là có sức mạnh trấn giữ, xua đuổi tai ương.

Ngoài những nghi lễ cầu sức khỏe, Niō còn gắn với nhiều câu chuyện truyền miệng thể hiện sự gần gũi trong đời sống người Nhật. Có những câu chuyện kể rằng các vị thần hộ pháp không chỉ đứng canh cổng chùa mà còn có thể giúp đỡ con người trong công việc đồng áng hoặc xuất hiện trong những tình huống đời thường đầy hài hước. Chính những câu chuyện như vậy đã làm dịu đi vẻ dữ tợn của các pho tượng, biến hình ảnh Niō từ một vị thần uy nghiêm thành nhân vật quen thuộc trong trí tưởng tượng dân gian. Người dân có thể kính trọng sức mạnh của thần, đồng thời kể về thần bằng sự thân tình và đôi khi pha chút hài hước. Đây cũng là một nét đặc sắc trong văn hóa tín ngưỡng Nhật Bản, nơi những biểu tượng tôn giáo lớn lao có thể hòa nhập tự nhiên vào đời sống thường nhật.

Ngày nay, tượng Niō vẫn hiện diện tại nhiều ngôi chùa trên khắp Nhật Bản, từ những quần thể Phật giáo nổi tiếng ở Nara, Kyoto đến các ngôi chùa cổ nằm giữa những vùng quê yên bình. Với du khách, đây thường là một trong những hình ảnh đầu tiên gây ấn tượng khi bước đến cổng chùa. Những pho tượng có thể khác nhau về kích thước, chất liệu, màu sắc và phong cách điêu khắc, nhưng đều thể hiện tinh thần bảo vệ Phật pháp bằng sức mạnh và sự kiên định. Khi quan sát kỹ, du khách có thể nhận ra những chi tiết đặc trưng như đôi mắt dữ dội, cơ bắp nổi rõ, tư thế chuyển động, pháp khí trên tay và sự đối lập giữa miệng mở của Agyō với miệng khép của Ungyō. Mỗi chi tiết đều góp phần tạo nên ý nghĩa biểu tượng riêng, đồng thời phản ánh tài năng của những nghệ nhân đã dành nhiều tâm huyết để tạo tác các tác phẩm này.

Dù mang vẻ ngoài mạnh mẽ và có phần đáng sợ, Niō không phải là hình tượng được tạo ra để khiến con người khiếp sợ. Trái lại, hai vị thần tượng trưng cho sức mạnh bảo vệ, lòng can đảm và niềm tin rằng những điều thiện lành cần được gìn giữ trước cái xấu. Từ những ảnh hưởng của nghệ thuật tôn giáo Ấn Độ đến quá trình phát triển rực rỡ trong thời kỳ Kamakura, rồi hòa nhập vào tín ngưỡng dân gian từ thời Edo, Niō đã trở thành một phần đặc sắc trong di sản văn hóa Nhật Bản. Những pho tượng không chỉ góp phần tạo nên vẻ uy nghiêm cho kiến trúc chùa chiền mà còn lưu giữ những quan niệm sâu sắc về sự sống, sức khỏe, sự khởi đầu và kết thúc của vạn vật. Chính sự kết hợp giữa giá trị tâm linh, nghệ thuật điêu khắc và những câu chuyện gần gũi trong đời sống đã giúp hình tượng Niō tồn tại bền bỉ qua nhiều thế kỷ, trở thành biểu tượng hộ trì Phật pháp quen thuộc và giàu sức hấp dẫn trong văn hóa Nhật Bản.

Hãy book Tour Nhật Bản của Viet Viet Tourism để có cơ hội tìm hiểu những ngôi chùa cổ kính, chiêm ngưỡng các tác phẩm điêu khắc Phật giáo độc đáo và khám phá chiều sâu văn hóa tâm linh của “xứ sở hoa anh đào”!