Ra đời từ đời sống đô thị sôi động của Nhật Bản thời Edo, Ukiyo-e (浮世絵), hay còn gọi là “tranh phù thế”, từng là loại hình nghệ thuật gần gũi với tầng lớp bình dân, phản ánh chân thực phong cảnh, sinh hoạt, văn hóa giải trí và những thú vui thường nhật. Với kỹ thuật in khắc gỗ tinh xảo, đường nét thanh thoát cùng màu sắc đặc trưng, dòng tranh này dần vượt ra khỏi phạm vi đời sống đại chúng để trở thành một biểu tượng nghệ thuật truyền thống của “xứ sở hoa anh đào”.
Khi nhắc đến Ukiyo-e (浮世絵), nhiều người thường hình dung đến những bức tranh in từ các bản khắc gỗ với đường nét rõ ràng, màu sắc hài hòa và chủ đề đậm chất văn hóa xứ sở hoa anh đào. Tuy nhiên, không phải tất cả tác phẩm Ukiyo-e đều được tạo ra bằng kỹ thuật in khắc gỗ. Bên cạnh dòng tranh in phổ biến, nghệ thuật này còn có một hình thức đặc biệt khác là tranh vẽ tay, được gọi là *Nikuhitsu-ga* (肉筆画). Đây là những tác phẩm do họa sĩ trực tiếp dùng bút và màu để thể hiện trên giấy, lụa hoặc các vật liệu khác, vì vậy mỗi bức tranh thường là một sáng tác độc bản, mang dấu ấn riêng trong từng nét cọ.

So với tranh in khắc gỗ được sản xuất thành nhiều bản, Nikuhitsu-ga có giá trị đặc biệt bởi sự độc nhất và mức độ thể hiện trực tiếp tài năng của người nghệ sĩ. Những tác phẩm do các danh họa nổi tiếng thực hiện, nhất là những bức tranh có lịch sử lâu đời, nội dung độc đáo hoặc xuất xứ rõ ràng, thường được giới sưu tầm đánh giá cao và có thể đạt mức giá rất lớn trên thị trường nghệ thuật. Trong khi đó, tranh Ukiyo-e khắc gỗ có lợi thế về khả năng nhân bản, giúp nhiều người cùng sở hữu một hình ảnh nghệ thuật mà không cần phải mua tác phẩm vẽ tay đắt đỏ. Một bản khắc có thể được sử dụng để in ra nhiều bản tranh, tùy thuộc vào tình trạng khuôn gỗ, chất lượng giấy, kỹ thuật in và số lượng bản phát hành.
Chính sự kết hợp giữa hai hình thức sáng tác này đã góp phần đưa Ukiyo-e đến gần với nhiều tầng lớp trong xã hội Nhật Bản thời Edo. Nếu tranh vẽ tay chủ yếu được đánh giá cao bởi tính độc bản và giá trị nghệ thuật, tranh khắc gỗ lại trở thành sản phẩm văn hóa đại chúng, có thể được mua bán rộng rãi tại các cửa hiệu, khu phố thương mại và những nơi tập trung đông người. Nhờ vậy, hình ảnh về mỹ nhân, diễn viên sân khấu, phong cảnh, lễ hội và sinh hoạt thường ngày không chỉ xuất hiện trong giới thưởng thức nghệ thuật mà còn đi vào đời sống của người dân bình thường.
Ý nghĩa thú vị đằng sau tên gọi “Ukiyo-e”
Tên gọi “Ukiyo-e” được viết bằng chữ Nhật là 浮世絵, trong đó “Ukiyo” (浮世) có thể hiểu là “thế gian phù du” hoặc “thế giới trôi nổi”, còn “e” (絵) có nghĩa là tranh, hình vẽ. Vì vậy, Ukiyo-e thường được dịch là “tranh phù thế”. Cách gọi này gắn với một sự chuyển biến thú vị trong quan niệm sống của người Nhật qua các thời kỳ. Ban đầu, từ “ukiyo” mang sắc thái gần với tư tưởng Phật giáo về cuộc đời vô thường, nơi mọi thứ đều thay đổi và con người khó tránh khỏi khổ đau. Tuy nhiên, đến thời Edo, cách hiểu về khái niệm này dần chuyển sang một sắc thái khác, gắn với đời sống đô thị, những thú vui trần thế và tinh thần tận hưởng hiện tại.

Trong bối cảnh xã hội Nhật Bản tương đối ổn định sau nhiều thế kỷ chiến tranh, các đô thị lớn như Edo, Kyoto và Osaka ngày càng phát triển. Hoạt động thương mại mở rộng, tầng lớp thương nhân và thị dân có điều kiện kinh tế tốt hơn, kéo theo sự hình thành của những không gian giải trí sôi động như nhà hát Kabuki, khu phố vui chơi, quán trà, cửa hàng thời trang và các điểm thưởng ngoạn phong cảnh. Đối với nhiều người dân thành thị, cuộc sống không chỉ xoay quanh công việc hay những quy tắc xã hội nghiêm ngặt mà còn có những thú vui đời thường đáng để tận hưởng. Từ đó, khái niệm “Ukiyo” dần gắn với một thế giới đầy màu sắc, nơi con người tìm kiếm niềm vui trong thời trang, nghệ thuật, tình yêu, ẩm thực và các hoạt động giải trí.
Tinh thần ấy được phản ánh rõ nét trong tranh Ukiyo-e. Thay vì chỉ tập trung vào những chủ đề trang trọng như chiến công của võ sĩ hay các nhân vật quyền quý, nhiều họa sĩ lựa chọn khắc họa những con người và sự việc gần gũi với cuộc sống đương thời. Đó có thể là một thiếu nữ đang chải tóc, một geisha dạo phố, diễn viên Kabuki trong trang phục biểu diễn, người bán hàng rong, những chiếc cầu đông đúc hay cảnh du khách ngắm hoa anh đào. Những hình ảnh tưởng chừng bình dị ấy lại mang giá trị tư liệu đáng kể, giúp hậu thế hình dung rõ hơn về diện mạo đô thị, phong cách ăn mặc, hoạt động giải trí và thị hiếu thẩm mỹ của người Nhật trong quá khứ.
Ukiyo-e ra đời và phát triển mạnh mẽ trong thời Edo
Ukiyo-e hình thành và phát triển trong thời kỳ Edo, dưới sự cai trị của Mạc phủ Tokugawa. Giai đoạn này thường được tính từ năm 1603 đến năm 1868, đánh dấu một thời kỳ tương đối ổn định về chính trị và có nhiều chuyển biến quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa Nhật Bản. Khi Edo (Tokyo ngày nay) trở thành trung tâm quyền lực, dân số đô thị tăng nhanh, các hoạt động thương mại và dịch vụ phát triển, tạo điều kiện cho một nền văn hóa thị dân đặc sắc hình thành. Nhu cầu thưởng thức tranh ảnh, sách minh họa và các sản phẩm giải trí cũng ngày càng lớn, mở đường cho Ukiyo-e trở thành một loại hình nghệ thuật phổ biến.
Ở giai đoạn đầu, tranh Ukiyo-e thường được thực hiện bằng phương pháp vẽ tay hoặc in khắc gỗ đơn sắc. Một trong những nghệ sĩ có vai trò quan trọng trong việc định hình dòng tranh này là Hishikawa Moronobu, người hoạt động nổi bật vào nửa sau thế kỷ XVII. Những tác phẩm của ông thường khắc họa phụ nữ, cảnh sinh hoạt và các hoạt động giải trí trong xã hội đương thời. Bên cạnh tranh vẽ tay, kỹ thuật in khắc gỗ đơn sắc, thường được gọi là Sumizuri-e, cũng phát triển mạnh. Những bức tranh này chủ yếu sử dụng mực đen để tạo đường nét và mảng sáng tối, sau đó một số bản có thể được tô màu thủ công để tăng sức hấp dẫn.

Đến thế kỷ XVIII, kỹ thuật in tranh màu có những bước tiến đáng kể. Ban đầu, màu sắc thường được bổ sung bằng tay sau khi in, khiến mỗi bản tranh có thể mang một số khác biệt nhỏ. Năm 1765 được xem là dấu mốc quan trọng khi Suzuki Harunobu góp phần phát triển kỹ thuật in nhiều màu, tạo nên dòng tranh Nishiki-e, thường được gọi là tranh gấm. Thay vì chỉ sử dụng một bản khắc gỗ, kỹ thuật này dùng nhiều bản khắc riêng biệt cho từng màu, sau đó in chồng chính xác lên cùng một tờ giấy. Nhờ vậy, tranh có thể sở hữu nhiều sắc độ phong phú, bố cục tinh tế và vẻ ngoài gần giống một tấm vải gấm rực rỡ.
Sự xuất hiện của Nishiki-e đã mở ra một giai đoạn phát triển mới cho Ukiyo-e. Các họa sĩ có thêm nhiều khả năng sáng tạo trong cách phối màu, thể hiện trang phục, cảnh vật và ánh sáng. Trong khi đó, kỹ thuật in khắc gỗ cho phép sản xuất tranh với số lượng lớn hơn, giúp tác phẩm tiếp cận đông đảo công chúng. Từ những hình ảnh đơn sắc ban đầu, Ukiyo-e dần trở thành một loại hình nghệ thuật giàu màu sắc, có phong cách riêng và đạt đến trình độ kỹ thuật tinh xảo.
Hai hình thức sáng tác chính: Tranh vẽ tay và tranh khắc gỗ
Một điểm thú vị của Ukiyo-e là sự tồn tại song song của hai hình thức sáng tác, mỗi loại mang đặc điểm và giá trị riêng. Tranh vẽ tay Nikuhitsu-ga được thực hiện trực tiếp bởi họa sĩ bằng bút lông, mực và màu trên những chất liệu như giấy hoặc lụa. Do không trải qua công đoạn nhân bản bằng bản khắc, mỗi tác phẩm là một sáng tạo riêng biệt, thể hiện rõ nét bút, cách phối màu và phong cách cá nhân của người vẽ. Những bức tranh này có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, chẳng hạn tranh treo dạng cuộn Kakemono, tranh cuộn kể chuyện “Emaki”, tranh trên bình phong gấp Byōbu-e hay tranh trang trí tại những không gian thờ cúng và sinh hoạt.

Trong đó, Kakemono thường được treo theo chiều dọc, có thể thay đổi theo mùa hoặc dịp lễ để làm đẹp không gian sống. Emaki là dạng tranh cuộn dài, kết hợp hình ảnh và đôi khi cả chữ viết để kể lại một câu chuyện hoặc tái hiện một sự kiện. Byōbu-e được vẽ trên các tấm bình phong gấp, vừa có chức năng trang trí vừa góp phần phân chia không gian trong những căn phòng truyền thống. Những hình thức này cho thấy Ukiyo-e không chỉ tồn tại dưới dạng tranh nhỏ để mua bán mà còn có thể trở thành tác phẩm trang trí có giá trị trong đời sống văn hóa và nghệ thuật Nhật Bản.
Ngược lại, tranh khắc gỗ Ukiyo-e được tạo ra thông qua sự phối hợp của nhiều nghệ nhân. Một tác phẩm thường bắt đầu từ ý tưởng và bản vẽ của họa sĩ, sau đó được chuyển thành khuôn gỗ bởi thợ khắc, cuối cùng là công đoạn in do người thợ in đảm nhiệm. Hình thức này có ưu thế lớn về khả năng nhân bản, nhờ đó những hình ảnh được yêu thích có thể đến tay nhiều người. Giá bán của tranh in thường dễ tiếp cận hơn so với tranh vẽ tay, dù những bản in cổ, bản in đầu, tác phẩm hiếm hoặc có chất lượng bảo quản tốt ngày nay vẫn có thể đạt giá trị sưu tầm rất cao.
Những chủ đề phong phú tạo nên thế giới Ukiyo-e
Một trong những lý do khiến Ukiyo-e trở nên nổi tiếng là sự đa dạng về chủ đề. Dòng tranh này không giới hạn trong một nhóm nhân vật hay bối cảnh nhất định mà phản ánh nhiều khía cạnh của xã hội Nhật Bản thời Edo. Từ vẻ đẹp của phụ nữ, sân khấu Kabuki, cảnh sinh hoạt đường phố đến thiên nhiên, núi non và những chuyến hành trình, tất cả đều có thể trở thành nguồn cảm hứng cho các nghệ sĩ. Thông qua từng bức tranh, người xem không chỉ thưởng thức vẻ đẹp thị giác mà còn có cơ hội tìm hiểu những sở thích, phong tục và xu hướng văn hóa từng thịnh hành trong xã hội Nhật Bản.
Bijin-ga – Tranh mỹ nhân
Bijin-ga (美人画) là một trong những thể loại nổi bật nhất của Ukiyo-e, tập trung khắc họa vẻ đẹp của phụ nữ. Nhân vật trong tranh có thể là những geisha, kỹ nữ nổi tiếng, thiếu nữ thuộc tầng lớp thị dân hoặc những người phụ nữ bình thường trong sinh hoạt hằng ngày. Các họa sĩ thường dành nhiều sự chú ý cho khuôn mặt, kiểu tóc, trang phục kimono, phụ kiện và dáng đứng của nhân vật. Qua đó, tranh Bijin-ga không chỉ thể hiện quan niệm thẩm mỹ của từng thời kỳ mà còn lưu giữ thông tin về thời trang, cách trang điểm và phong cách sống của phụ nữ Nhật Bản.

Một trong những danh họa tiêu biểu của dòng tranh này là Kitagawa Utamaro, nổi tiếng với những bức chân dung phụ nữ có bố cục tinh tế và khả năng thể hiện thần thái nhân vật. Thay vì chỉ tập trung vào vẻ đẹp hình thể, ông thường khai thác những biểu cảm nhẹ nhàng, cử chỉ đời thường và nét cá tính riêng của từng người. Nhờ vậy, các tác phẩm của Utamaro đã góp phần đưa Bijin-ga trở thành một trong những dòng tranh được yêu thích nhất của nghệ thuật Ukiyo-e.
Yakusha-e – Tranh diễn viên sân khấu
Yakusha-e (役者絵) là dòng tranh khắc họa các diễn viên, nhân vật và cảnh diễn trong sân khấu Kabuki – loại hình kịch truyền thống nổi tiếng của Nhật Bản. Vào thời Edo, Kabuki có sức hút lớn đối với cư dân đô thị, tương tự một hình thức giải trí đại chúng. Những diễn viên nổi tiếng thường sở hữu lượng người hâm mộ đông đảo, vì vậy, hình ảnh của họ trở thành chủ đề hấp dẫn đối với các họa sĩ và nhà xuất bản tranh.

Tranh Yakusha-e thường thể hiện diễn viên trong những vai diễn đặc trưng, với trang phục cầu kỳ, kiểu trang điểm ấn tượng và các tư thế biểu cảm mạnh mẽ. Một số tác phẩm còn tái hiện những khoảnh khắc kịch tính trên sân khấu, giúp người xem hình dung được không khí của buổi biểu diễn. Những bức tranh này đôi khi được phát hành nhằm quảng bá cho vở diễn hoặc giới thiệu diễn viên mới, vì vậy có thể xem chúng như một hình thức áp phích quảng cáo và sản phẩm dành cho người hâm mộ thời bấy giờ. Toshusai Sharaku là một trong những nghệ sĩ nổi bật của thể loại này, được biết đến qua những bức chân dung diễn viên có biểu cảm mạnh và cách thể hiện cá tính đặc biệt.
Giga – Tranh hài hước và châm biếm
Bên cạnh những tác phẩm tôn vinh vẻ đẹp hay tái hiện sân khấu, Ukiyo-e còn có những hình ảnh mang tính hài hước, dí dỏm và đôi khi châm biếm. Các bức tranh thuộc nhóm này có thể mô tả con người trong những tình huống trớ trêu, phóng đại đặc điểm ngoại hình hoặc nhân cách hóa động vật và đồ vật để tạo tiếng cười. Một số tác phẩm sử dụng cách thể hiện vui nhộn nhằm phản ánh những thói quen, xu hướng và câu chuyện được người dân quan tâm.

Những bức tranh hài hước cho thấy Ukiyo-e không chỉ là nghệ thuật để ngắm nhìn mà còn gắn liền với nhu cầu giải trí của công chúng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng Giga không phải lúc nào cũng được xem là một nhóm phân loại thống nhất trong mọi tài liệu về Ukiyo-e; các tác phẩm mang tính biếm họa, hí họa có thể được xếp theo nhiều cách khác nhau tùy nội dung và giai đoạn sáng tác. Dù vậy, yếu tố vui nhộn vẫn là một phần đáng chú ý trong thế giới tranh phù thế, góp phần làm cho dòng tranh này trở nên gần gũi và sinh động.
Kachō-ga – Tranh hoa và chim
Kachō-ga (花鳥画) là thể loại tranh tập trung vào hoa lá, chim muông và các hình ảnh thiên nhiên. Những bông hoa theo mùa, cành cây, chim chóc, côn trùng hay các loài động vật nhỏ thường được thể hiện bằng đường nét thanh thoát và bố cục cân đối. Trong nhiều tác phẩm, thiên nhiên không chỉ đóng vai trò làm nền mà còn trở thành chủ thể chính, thể hiện vẻ đẹp tinh tế và sự thay đổi của cảnh vật theo mùa.

Kachō-ga phản ánh sự gắn bó của người Nhật với thiên nhiên, đồng thời thể hiện khả năng quan sát tỉ mỉ của các nghệ sĩ. Những hình ảnh như hoa mơ nở đầu xuân, chim đậu trên cành trúc hay đôi uyên ương giữa khung cảnh tuyết trắng thường gợi lên cảm giác yên bình, hài hòa. Utagawa Hiroshige là một trong những nghệ sĩ nổi tiếng với các tác phẩm khắc họa cảnh vật và thiên nhiên, trong đó có nhiều bức tranh thể hiện hoa, chim và các chi tiết mùa màng đầy tinh tế.
Fūkei-ga – Tranh phong cảnh
Fūkei-ga (風景画) là dòng tranh phong cảnh, tái hiện vẻ đẹp của núi non, sông hồ, đường sá, cây cối, cầu cống và những địa danh nổi tiếng. Đây là một trong những thể loại góp phần đưa Ukiyo-e vượt ra khỏi phạm vi Nhật Bản để tạo ảnh hưởng sâu rộng trên thế giới. Những bức tranh phong cảnh không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn phản ánh sự phát triển của hoạt động du lịch và văn hóa thưởng ngoạn trong thời Edo. Khi việc đi lại giữa các vùng trở nên phổ biến hơn, hình ảnh những tuyến đường, nhà trọ, cây cầu và danh thắng nổi tiếng ngày càng được công chúng quan tâm.

Nhắc đến Fūkei-ga, không thể bỏ qua Katsushika Hokusai với bộ tranh “Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ” (Fugaku Sanjūrokkei). Trong bộ tranh này, núi Phú Sĩ được thể hiện từ nhiều góc nhìn và trong những điều kiện thời tiết khác nhau, nổi bật nhất là tác phẩm “The Great Wave off Kanagawa” – thường được biết đến tại Việt Nam với tên gọi “Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa” hay “Sóng lớn ngoài khơi Kanagawa”. Hình ảnh con sóng khổng lồ cuộn lên phía trước, trong khi núi Phú Sĩ hiện ra ở phía xa, đã trở thành một trong những biểu tượng dễ nhận biết nhất của nghệ thuật Nhật Bản.
Ngoài Hokusai, Utagawa Hiroshige cũng có đóng góp quan trọng cho dòng tranh phong cảnh với bộ tranh “Năm mươi ba trạm nghỉ trên đường Tōkaidō”. Các tác phẩm của ông ghi lại cảnh sắc dọc tuyến đường nối Edo và Kyoto, từ những thị trấn đông đúc đến núi đồi, bến sông và những khung cảnh thiên nhiên thay đổi theo mùa. Nhờ những bức tranh như vậy, người xem ngày nay có thể hình dung phần nào diện mạo các tuyến giao thông và hoạt động du hành của người Nhật cách đây nhiều thế kỷ.
Musha-e – Tranh võ sĩ và chiến binh
Musha-e (武者絵) là dòng tranh khắc họa các võ sĩ, chiến binh và nhân vật anh hùng trong lịch sử hoặc truyền thuyết Nhật Bản. Nội dung thường xoay quanh những trận chiến, cuộc đối đầu, câu chuyện về lòng dũng cảm và các nhân vật nổi tiếng trong văn học dân gian. Những tác phẩm này thường có bố cục mạnh mẽ, tư thế nhân vật giàu chuyển động, trang phục và vũ khí được thể hiện chi tiết, tạo cảm giác kịch tính cho người xem.

Thông qua Musha-e, các nghệ sĩ tái hiện những câu chuyện lịch sử và truyền thuyết theo cách giàu tính hình tượng. Dòng tranh này cũng cho thấy Ukiyo-e không chỉ phản ánh những thú vui đô thị mà còn khai thác các đề tài lịch sử, văn học và tinh thần võ sĩ đạo vốn có vị trí quan trọng trong văn hóa Nhật Bản.
Tranh Ukiyo-e có thể được in thành nhiều bản
Một đặc điểm nổi bật giúp Ukiyo-e trở nên phổ biến chính là kỹ thuật in khắc gỗ. Khác với tranh vẽ tay, vốn đòi hỏi họa sĩ trực tiếp hoàn thiện từng tác phẩm, tranh khắc gỗ có thể được tái tạo nhiều lần từ một hệ thống khuôn in. Nhờ đó, một hình ảnh được yêu thích có thể xuất hiện trên hàng chục, hàng trăm hoặc thậm chí nhiều bản hơn, tùy thuộc vào nhu cầu thị trường và khả năng sử dụng của các bản khắc.

Nhờ khả năng nhân bản, Ukiyo-e từng là sản phẩm nghệ thuật có mức giá tương đối phù hợp với nhiều người dân thành thị. Người mua có thể lựa chọn những bức tranh nhỏ để trang trí nhà cửa, làm quà tặng hoặc sưu tầm hình ảnh của diễn viên và nghệ sĩ mình yêu thích. Một số tranh còn được sử dụng như hình thức quảng bá cho các vở diễn, cửa hàng hoặc địa điểm nổi tiếng. Có thể nói, kỹ thuật khắc gỗ đã giúp nghệ thuật Ukiyo-e vượt khỏi giới hạn của những tác phẩm độc bản, trở thành một phần quen thuộc trong đời sống văn hóa đại chúng Nhật Bản thời Edo.
Quy trình tạo nên một bức tranh Ukiyo-e khắc gỗ
Đằng sau vẻ đẹp tưởng chừng đơn giản của một bức tranh Ukiyo-e là quá trình sản xuất công phu, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều nghệ nhân. Thông thường, một nhà xuất bản hoặc người đặt hàng sẽ đứng ra tổ chức quá trình thực hiện, lựa chọn chủ đề, họa sĩ và những người thợ có chuyên môn. Trong mô hình sản xuất này, họa sĩ chịu trách nhiệm sáng tạo hình ảnh, thợ khắc chuyển bản vẽ thành khuôn gỗ, còn thợ in đảm nhiệm việc đưa màu sắc và đường nét lên giấy. Mỗi công đoạn đều có yêu cầu kỹ thuật riêng và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tác phẩm cuối cùng.
Bước 1: Họa sĩ phác thảo và hoàn thiện bản vẽ
Quá trình thường bắt đầu từ ý tưởng và bản phác thảo của họa sĩ. Sau khi xác định chủ đề, bố cục, nhân vật và các chi tiết chính, người nghệ sĩ sẽ tạo ra bản vẽ hoàn chỉnh bằng mực đen, thường được gọi là *Hanshita-e*. Đây là bản mẫu quan trọng để thợ khắc dựa vào đó tạo khuôn gỗ. Họa sĩ phải tính toán cẩn thận vị trí của từng đường nét, mảng sáng tối và các chi tiết nhỏ, bởi hình ảnh sau khi in sẽ phụ thuộc rất lớn vào độ chính xác của bản vẽ ban đầu.
Bước 2: Thợ khắc tạo khuôn gỗ
Sau khi bản vẽ được hoàn thiện, thợ khắc sẽ dán bản mẫu lên bề mặt một tấm gỗ đã được chuẩn bị, thường sử dụng loại gỗ có thớ mịn và độ bền phù hợp. Người thợ tiến hành loại bỏ những phần gỗ không cần thiết để giữ lại các đường nét cần in. Khuôn khắc đầu tiên thường đảm nhiệm việc thể hiện đường viền và các chi tiết chính bằng mực đen, được gọi là *Sumiban* hoặc bản khuôn đường nét.
Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và khả năng kiểm soát dụng cụ ở mức rất cao. Những chi tiết như đường viền khuôn mặt, sợi tóc, nếp gấp trên trang phục hay hoa văn nhỏ đều cần được khắc chính xác. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến đường nét bị đứt, mất cân đối hoặc làm thay đổi diện mạo của nhân vật. Đối với tranh màu, thợ khắc còn phải chuẩn bị thêm nhiều khuôn gỗ khác nhau, mỗi khuôn đảm nhiệm một màu hoặc một nhóm mảng màu riêng biệt.

Bước 3: Tạo bản in thử và xác định màu sắc
Sau khi khuôn đường nét hoàn thành, người thợ in sẽ sử dụng khuôn này để tạo ra bản in thử. Bản in thử giúp họa sĩ kiểm tra bố cục, đường viền và những chi tiết cần điều chỉnh trước khi tiến hành sản xuất hàng loạt. Họa sĩ cũng dựa vào đó để xác định cách phối màu cho từng khu vực, từ trang phục, khuôn mặt đến phong cảnh và các chi tiết trang trí.
Đối với tranh màu, việc lựa chọn màu sắc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong các giai đoạn khác nhau của Ukiyo-e, nghệ nhân từng sử dụng nhiều loại chất màu có nguồn gốc tự nhiên và khoáng chất. Một số sắc tố được chế biến từ thực vật, đất màu hoặc khoáng vật; về sau, các loại màu tổng hợp cũng được đưa vào sử dụng. Những màu xanh, đỏ, vàng, đen và trắng có thể được phối hợp để tạo nên diện mạo đặc trưng cho từng tác phẩm. Ở một số bản in cao cấp, nghệ nhân còn sử dụng bột kim loại, vàng, bạc hoặc bột mica để tạo hiệu ứng lấp lánh và tăng tính trang trí.
Bước 4: Khắc các khuôn màu riêng biệt
Dựa trên bản in thử và hướng dẫn phối màu, thợ khắc tiếp tục tạo các khuôn gỗ dành cho từng mảng màu. Đây là công đoạn đòi hỏi sự chính xác cao bởi các khuôn phải khớp với nhau khi in. Nếu vị trí của một khuôn bị lệch, màu sắc có thể tràn ra ngoài đường viền hoặc khiến hình ảnh mất cân đối.
Để hạn chế tình trạng này, nghệ nhân sử dụng những dấu định vị đặc biệt trên khuôn gỗ, thường được gọi là *Kento*. Nhờ hệ thống dấu định vị, tờ giấy có thể được đặt đúng vị trí khi chuyển từ khuôn này sang khuôn khác. Kỹ thuật Kento là một trong những yếu tố quan trọng giúp tranh Nishiki-e có thể in nhiều màu mà vẫn giữ được đường nét rõ ràng và bố cục chính xác.
Bước 5: In tranh và hoàn thiện tác phẩm
Khi toàn bộ khuôn gỗ đã được chuẩn bị, thợ in bắt đầu công đoạn in chính thức. Giấy được đặt lên khuôn đã phủ màu, sau đó người thợ sử dụng dụng cụ miết gọi là Baren để tạo áp lực đều lên bề mặt. Quá trình này được lặp lại với từng khuôn màu cho đến khi hoàn thiện toàn bộ hình ảnh. Tùy theo độ phức tạp của tác phẩm, một bức tranh có thể cần nhiều lượt in khác nhau mới đạt được màu sắc và hiệu ứng như mong muốn.
Chất lượng của người thợ in thể hiện ở khả năng kiểm soát lượng màu, độ ẩm của giấy, lực miết và vị trí đặt giấy. Nếu thao tác không chính xác, màu có thể không đều, đường nét bị nhòe hoặc các lớp màu không khớp với nhau. Ngược lại, khi được thực hiện bởi nghệ nhân giàu kinh nghiệm, từng đường viền, mảng màu và chi tiết nhỏ đều hiện lên rõ ràng, tạo nên một tác phẩm có chiều sâu và sức sống. Chính sự phối hợp nhịp nhàng giữa họa sĩ, thợ khắc và thợ in đã làm nên giá trị đặc biệt của Ukiyo-e khắc gỗ.
Từ nghệ thuật đại chúng Nhật Bản đến ảnh hưởng trên thế giới
Ukiyo-e không chỉ được yêu thích trong xã hội Nhật Bản thời Edo mà còn có ảnh hưởng đáng kể đến nghệ thuật quốc tế. Từ nửa sau thế kỷ XIX, khi Nhật Bản mở rộng giao lưu với phương Tây, các bản tranh Ukiyo-e dần xuất hiện tại Châu Âu và thu hút sự chú ý của giới nghệ sĩ, nhà sưu tầm. Những đường nét đơn giản nhưng giàu biểu cảm, cách sử dụng màu sắc phẳng, bố cục táo bạo và góc nhìn khác biệt đã tạo nên sức hấp dẫn mới đối với hội họa phương Tây.

Ảnh hưởng của Ukiyo-e có thể nhận thấy trong trào lưu Japonisme, tức sự quan tâm và tiếp nhận nghệ thuật, văn hóa Nhật Bản của giới sáng tạo Châu Âu vào cuối thế kỷ XIX. Nhiều họa sĩ phương Tây tìm thấy cảm hứng từ cách các nghệ nhân Nhật Bản xử lý đường viền, phối màu và sắp xếp hình ảnh. Những bố cục không đối xứng, góc nhìn cắt xén hoặc cách thể hiện phong cảnh theo chiều sâu khác biệt đã góp phần mở rộng khả năng sáng tạo của hội họa hiện đại.
Ngày nay, Ukiyo-e được xem là một di sản nghệ thuật quan trọng của Nhật Bản. Những tác phẩm của Hokusai, Hiroshige, Utamaro và nhiều nghệ sĩ khác được lưu giữ trong các bảo tàng, bộ sưu tập tư nhân và tổ chức văn hóa trên khắp thế giới. Một số hình ảnh đã trở thành biểu tượng quen thuộc, xuất hiện trên sách, bưu thiếp, vật phẩm lưu niệm và các sản phẩm thiết kế hiện đại. Dù được tái hiện dưới nhiều hình thức mới, những giá trị cốt lõi của Ukiyo-e vẫn nằm ở khả năng ghi lại đời sống, phong cảnh và tinh thần thẩm mỹ của Nhật Bản qua từng thời kỳ.
Trải nghiệm tìm hiểu nghệ thuật Ukiyo-e khi du lịch Nhật Bản
Đối với du khách yêu thích nghệ thuật và văn hóa truyền thống, tìm hiểu Ukiyo-e là một cách thú vị để khám phá Nhật Bản vượt ra ngoài những điểm tham quan quen thuộc. Những bức tranh phù thế không chỉ mang đến trải nghiệm thưởng thức thị giác mà còn giúp người xem hiểu thêm về lịch sử đô thị, trang phục, sân khấu, phong tục và đời sống thường nhật của người dân thời Edo. Khi quan sát một tác phẩm, du khách có thể chú ý đến cách họa sĩ thể hiện kiểu tóc, hoa văn Kimono, kiến trúc nhà cửa, phương tiện đi lại hay cảnh quan thiên nhiên để nhận ra những chi tiết phản ánh xã hội Nhật Bản trong quá khứ.

Một số bảo tàng và không gian trưng bày tại Nhật Bản còn giới thiệu các bản in Ukiyo-e cổ, tranh vẽ tay, dụng cụ khắc gỗ và quy trình in tranh truyền thống. Tại đây, du khách có thể tìm hiểu sự khác biệt giữa bản in đơn sắc và tranh Nishiki-e, quan sát các khuôn gỗ được sử dụng trong quá trình sản xuất hoặc khám phá cách nhiều nghệ nhân phối hợp để hoàn thiện một tác phẩm. Một số địa điểm còn tổ chức hoạt động trải nghiệm in tranh, giúp khách tham quan trực tiếp thử đặt giấy lên khuôn, sử dụng dụng cụ miết và tạo ra những hình ảnh mang phong cách Ukiyo-e.
Nếu muốn tìm mua tranh làm quà lưu niệm, du khách có thể lựa chọn những bản in tái bản hiện đại, tranh in theo phương pháp truyền thống hoặc các sản phẩm lấy cảm hứng từ những tác phẩm nổi tiếng. Tuy nhiên, nếu quan tâm đến tranh cổ và muốn sưu tầm tác phẩm có giá trị, người mua nên tìm hiểu kỹ thông tin về nghệ sĩ, niên đại, tình trạng bảo quản, kỹ thuật in và giấy tờ xác nhận nguồn gốc. Không phải mọi bức tranh mang phong cách Ukiyo-e được bày bán tại cửa hàng đều là bản in cổ; nhiều sản phẩm hiện nay là bản tái bản hoặc thiết kế hiện đại dựa trên hình ảnh truyền thống.
Ukiyo-e là minh chứng cho sức sáng tạo của người Nhật trong việc biến những hình ảnh bình dị của cuộc sống thành nghệ thuật có giá trị lâu bền. Từ những khu phố náo nhiệt, sân khấu Kabuki, vẻ đẹp của người phụ nữ đến cảnh sắc núi Phú Sĩ và những con đường cổ, mỗi bức tranh đều lưu giữ một lát cắt văn hóa của thời đại. Trải qua nhiều thế kỷ, dòng tranh phù thế không chỉ trở thành niềm tự hào của nghệ thuật Nhật Bản mà còn góp phần kết nối văn hóa “xứ sở hoa anh đào” với thế giới. Khám phá Ukiyo-e cũng là dịp để du khách hiểu sâu hơn về lịch sử, thẩm mỹ và đời sống tinh thần của người dân nơi đây.
Hãy book Tour Nhật Bản của Viet Viet Tourism để khám phá những di sản văn hóa đặc sắc, chiêm ngưỡng nghệ thuật truyền thống và tìm hiểu thêm những câu chuyện thú vị về “đất nước mặt trời mọc”!

