Trong văn hóa Nhật Bản, sự chuyển giao giữa các mùa không chỉ được cảm nhận qua sắc trời hay sự thay đổi của thiên nhiên, mà còn được đánh dấu bằng những khoảng thời gian đặc biệt. Doyou chính là một trong những thời khắc như thế – khoảng giao mùa mang đậm dấu ấn của quan niệm phương Đông về sự cân bằng giữa con người, đất trời và tự nhiên.
Trong văn hóa Nhật Bản, thời gian không chỉ được cảm nhận bằng ngày, tháng, năm hay những mùa rõ rệt của thiên nhiên. Người xưa còn đặc biệt chú ý đến những khoảng thời gian nằm giữa các mùa, khi khí hậu bắt đầu thay đổi, vạn vật chuyển trạng thái và con người cần điều chỉnh nhịp sống để thích nghi. Một trong những khái niệm thú vị nhất gắn với cách nhìn ấy là “Doyou” (土用).
“Doyou” thường được hiểu là khoảng thời gian khoảng 18 ngày trước Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu và Lập Đông. Vì vậy, một năm có 4 kỳ Doyou: Doyou mùa đông, Doyou mùa xuân, Doyou mùa hè và Doyou mùa thu. Trong đó, nổi tiếng nhất là Doyou mùa hè (夏土用 – Natsu Doyou), đặc biệt nhờ ngày Doyou no Ushi no Hi (土用の丑の日) – “Ngày Sửu trong tiết Doyou”, gắn liền với phong tục ăn lươn nướng unagi.
Điều thú vị là Doyou không phải một “mùa thứ năm” theo nghĩa thông thường. Nó giống như một khoảng đệm giữa các mùa, nơi mùa cũ đang dần khép lại trong khi mùa mới chuẩn bị bắt đầu. Chính ý niệm về sự chuyển tiếp ấy đã khiến Doyou trở thành một phần đặc biệt trong lịch pháp, tín ngưỡng dân gian, ẩm thực và đời sống của người Nhật.
Nguồn gốc của Doyou từ thuyết Âm Dương Ngũ Hành
Để hiểu vì sao người Nhật lại có Doyou, cần quay trở lại với thuyết Ngũ hành có nguồn gốc từ tư tưởng Trung Hoa cổ đại và sau đó được tiếp nhận, biến đổi trong văn hóa Nhật Bản.
Theo Ngũ hành, thế giới được cấu thành và vận hành thông qua năm yếu tố: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim và Thủy. Trong cách phân bổ vào bốn mùa, mùa xuân gắn với Mộc, mùa hè với Hỏa, mùa thu với Kim và mùa đông với Thủy. Nhưng có một vấn đề: có 5 yếu tố mà chỉ có 4 mùa.
“Thổ” vì thế được phân bổ vào phần cuối của mỗi mùa, tạo thành những khoảng thời gian chuyển tiếp kéo dài khoảng 18 ngày. Từ đó hình thành khái niệm “Doyou”.
Theo cách lý giải truyền thống, “Thổ” không đơn giản chỉ là đất theo nghĩa vật chất. Nó mang ý nghĩa về sự ổn định, nuôi dưỡng, chuyển hóa và làm nền tảng cho vạn vật. Vì vậy, Doyou được xem như thời điểm mà năng lượng của “Thổ” nổi bật, khi một chu kỳ đang hoàn tất và chu kỳ tiếp theo chuẩn bị mở ra.
Nếu nhìn theo cách diễn giải giàu hình ảnh, có thể hình dung: Mùa xuân là lúc vạn vật sinh trưởng – Mộc. Mùa hè là lúc sức sống đạt đến cao điểm – Hỏa. Mùa thu là lúc vạn vật thu liễm – Kim. Mùa đông là lúc thiên nhiên đi vào trạng thái tĩnh – Thủy. Còn Doyou là khoảng đất ở giữa, nơi một chu kỳ chuyển sang chu kỳ khác. Chính vì thế, Doyou mang ý nghĩa rất đặc biệt: không hẳn là mùa cũ, cũng chưa hoàn toàn là mùa mới, mà là khoảng thời gian chuyển giao giữa hai trạng thái của tự nhiên.
Một năm có 4 kỳ Doyou
Nhiều người biết đến Doyou chủ yếu thông qua món lươn nướng Unagi vào mùa hè, nên dễ lầm tưởng rằng Doyou chỉ xuất hiện một lần trong năm. Thực tế, Doyou xuất hiện 4 lần:
- Đông Doyou (冬土用) là khoảng trước Lập Xuân, thường rơi vào tháng 1 đến đầu tháng 2.
- Xuân Doyou (春土用) diễn ra trước Lập Hạ, thường vào khoảng tháng 4 đến đầu tháng 5.
- Hạ Doyou (夏土用) nằm trước Lập Thu, thường vào khoảng giữa tháng 7 đến đầu tháng 8. Đây là kỳ Doyou nổi tiếng nhất vì gắn với Doyou no Ushi no Hi và phong tục ăn lươn.
- Thu Doyou (秋土用) diễn ra trước Lập Đông, thường vào khoảng tháng 10 đến đầu tháng 11.
Ngày cụ thể thay đổi theo năm vì các mốc này được xác định dựa trên lịch pháp và vị trí của Mặt Trời, chứ không cố định tuyệt đối theo lịch Gregory. Chẳng hạn, năm 2026, các khoảng Doyou lần lượt rơi vào khoảng 17/1 – 3/2, 17/4 – 4/5, 20/7 – 6/8 và 20/10 – 6/11.
Trong mỗi kỳ, ngày đầu tiên được gọi là Doyou-iri (土用入り) – ngày bắt đầu Doyou, còn ngày cuối được gọi là Doyou-ake (土用明け). Sau đó, Nhật Bản bước vào một trong bốn tiết Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu hoặc Lập Đông.
Như vậy, Doyou có thể được xem như một chiếc “cầu nối” trên lịch truyền thống Nhật Bản, giúp đánh dấu thời khắc thiên nhiên chuẩn bị bước sang một chu kỳ mới.
Vì sao Doyou mùa hè lại nổi tiếng nhất?
Trong 4 kỳ Doyou, Hạ Doyou có vị trí đặc biệt trong đời sống Nhật Bản hiện đại. Đây là thời điểm nóng bức, độ ẩm cao và thời tiết có thể khiến cơ thể dễ mệt mỏi. Từ đó hình thành nhiều tập tục nhằm cầu mong sức khỏe và giúp con người vượt qua mùa hè.
Nổi tiếng nhất là Doyou no Ushi no Hi. “Ushi” có nghĩa là con Sửu – con Trâu/Bò trong hệ thống 12 địa chi. Bởi ngày tháng truyền thống được gắn với vòng 12 địa chi, trong một khoảng Doyou có thể xuất hiện một hoặc đôi khi hai ngày Sửu. Vì vậy, “Doyou no Ushi no Hi” đơn giản có nghĩa là ngày Sửu nằm trong khoảng Doyou.
Và món ăn nổi tiếng nhất trong ngày này chính là Unagi (lươn). Phong tục ăn lươn vào Doyou no Ushi no Hi được phổ biến rộng rãi từ thời Edo. Một cách giải thích nổi tiếng cho rằng nhà bác học và nhà phát minh Hiraga Gennai đã giúp quảng bá việc ăn lươn vào ngày Sửu, dựa trên quan niệm dân gian rằng ăn những món có âm “u” vào ngày này sẽ giúp chống lại sự mệt mỏi mùa hè. Đây là một trong những cách giải thích phổ biến, dù nguồn gốc chính xác của tập tục có nhiều cách kể khác nhau. Từ đó, món Unagi no kabayaki (lươn nướng với nước sốt ngọt mặn) trở thành biểu tượng ẩm thực của Doyou mùa hè.
Đáng chú ý, lươn không nhất thiết phải là món “đúng mùa” theo nghĩa sinh học. Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản cho biết lươn tự nhiên thường được xem là ngon nhất vào mùa thu – đông khi tích lũy nhiều chất béo. Việc ăn lươn vào Doyou vì thế mang nhiều ý nghĩa dưỡng sinh, cầu sức khỏe và truyền thống văn hóa hơn là đơn thuần dựa trên mùa đánh bắt.
Không chỉ có lươn: những món ăn “có chữ U”
Trước khi lươn trở thành biểu tượng phổ biến nhất, trong dân gian Nhật Bản còn lưu truyền quan niệm rằng vào ngày Sửu của Doyou mùa hè, nên ăn những món bắt đầu bằng âm “U”. Ví dụ có thể kể đến: Umeboshi (梅干し) – mơ muối; Udon (うどん) – mì Udon; Uri (瓜) – tên gọi chung cho một số loại quả thuộc họ bầu bí; Ushi (牛) – thịt bò. Ý tưởng này tạo nên một lối chơi chữ rất thú vị trong văn hóa ẩm thực Nhật Bản: “U” – âm đầu của nhiều món ăn – được liên hệ với Ushi, tức ngày Sửu.
Một số vùng còn có những món ăn khác gắn với Doyou như Doyou shijimi – nghêu nước ngọt Shijimi được dùng làm thực phẩm bổ dưỡng, hay Doyou Tamago – trứng. Những phong tục này cho thấy mục tiêu quan trọng không chỉ là “ăn cho ngon” mà còn là bồi bổ cơ thể trong giai đoạn thời tiết khắc nghiệt.
Ushiyu – Tắm nước thảo dược trong ngày Sửu
Doyou không chỉ liên quan đến ăn uống. Một phong tục ít được biết đến hơn là Ushiyu (丑湯) – tắm vào ngày Sửu trong Doyou mùa hè. Đây được xem như một hình thức tắm thuốc hoặc tắm thảo dược với ý nghĩa cầu sức khỏe và xua tan bệnh tật.
Ở các vùng và thời kỳ khác nhau, nguyên liệu sử dụng có thể thay đổi. Lá đào là một ví dụ được duy trì trong một số phong tục tắm Doyou. Ngày nay, một số nhà tắm công cộng ở Nhật Bản vẫn tổ chức các chương trình tắm lá đào vào Doyou no Ushi no Hi, tiếp nối một phần truyền thống tắm thuốc mùa hè. Hình ảnh này rất đẹp nếu nhìn từ góc độ văn hóa: giữa những ngày nóng bức, con người không chỉ tìm đến thức ăn bổ dưỡng mà còn ngâm mình trong nước, nghỉ ngơi và chăm sóc cơ thể. Doyou vì thế không chỉ là một dấu mốc trên lịch mà còn trở thành lời nhắc nhở về việc “điều chỉnh” bản thân trước khi bước sang mùa mới.
Doyou-boshi – Khi người Nhật mang đồ đạc ra phơi nắng
Một phong tục khác thể hiện rất rõ mối liên hệ giữa Doyou và đời sống thường nhật là Doyou-boshi (土用干し) – phơi đồ trong thời kỳ Doyou. Đặc biệt vào Hạ Doyou, sau mùa mưa và khi thời tiết bắt đầu có những ngày nắng ráo, người Nhật có truyền thống mang quần áo, chăn màn, sách vở và những vật dụng dễ bị ẩm mốc ra phơi.
Trong xã hội truyền thống, khi chưa có máy hút ẩm hay các thiết bị kiểm soát môi trường hiện đại, việc tận dụng ánh nắng và không khí khô là một biện pháp rất thiết thực để bảo vệ đồ đạc.
Doyou-boshi vì vậy vừa mang yếu tố tín ngưỡng, vừa có giá trị thực tế rất rõ ràng: tận dụng thời tiết để giảm ẩm, hạn chế nấm mốc và côn trùng.
Phơi mơ làm Umeboshi – Hương vị của mùa hè
Một trong những hình ảnh đẹp nhất của Doyou-boshi là những quả mơ muối Umeboshi được trải trên những chiếc nia hoặc khay tre dưới ánh nắng mùa hè.
Sau khi được ngâm muối, mơ được đem phơi vào khoảng Doyou. Việc phơi giúp làm giảm lượng nước, cải thiện màu sắc và tăng khả năng bảo quản. Bộ Nông nghiệp Nhật Bản ghi nhận rằng ở các vùng sản xuất Umeboshi truyền thống, người làm thường lựa chọn những ngày nắng ổn định vào tháng 7 để tiến hành Doyou-boshi, thường phơi trong khoảng 3 ngày.
Vì vậy, Doyou không chỉ hiện diện trong các nghi lễ hay quan niệm dân gian mà còn nằm trong những công việc rất đời thường: phơi một mẻ mơ, hong một bộ chăn, mở cửa kho cho thông thoáng hay tận dụng những ngày nắng đẹp để bảo quản vật dụng. Đó chính là điểm thú vị của văn hóa Nhật Bản: những ý niệm về lịch pháp thường không nằm tách biệt trong sách vở mà được chuyển hóa thành những hành động cụ thể trong đời sống.
Doyou và việc phơi ruộng – hòa mình vào nhịp điệu nông nghiệp
Trong nông nghiệp Nhật Bản, thời điểm giữa mùa hè cũng gắn với những hoạt động điều chỉnh nước cho ruộng lúa. Một kỹ thuật quan trọng là nakaboshi (中干し) – tháo bớt nước khỏi ruộng trong một giai đoạn sinh trưởng nhất định của cây lúa. Mục đích là giúp đất có thời gian khô hơn, hạn chế tình trạng úng nước và thúc đẩy bộ rễ phát triển theo hướng thích hợp. Tuy nhiên, cần phân biệt nakaboshi với Doyou-boshi: hai thuật ngữ có chữ “boshi” nhưng chỉ những hoạt động khác nhau.
Điều đáng nói là cả hai đều cho thấy một tư duy chung của cư dân nông nghiệp Nhật Bản: làm việc theo nhịp của đất, nước, ánh sáng và mùa vụ, thay vì cố tách đời sống con người khỏi chu kỳ tự nhiên.
Doyou và những quan niệm về “động thổ”
Bên cạnh những phong tục mang ý nghĩa dưỡng sinh, Doyou còn gắn với một lớp tín ngưỡng dân gian khá đặc biệt. Trong các quan niệm chịu ảnh hưởng của Âm Dương đạo và tín ngưỡng dân gian, Doyou được liên hệ với Dokōshin (土公神) – vị thần cai quản đất. Từ đó hình thành quan niệm rằng trong thời kỳ này, việc đào bới hoặc làm xáo trộn đất đai có thể gây ảnh hưởng không tốt. Vì vậy, người ta từng tránh hoặc hạn chế những công việc như đào đất, đào giếng, làm móng, xây dựng, cải tạo nhà cửa, làm vườn hoặc trồng cây trong Doyou.
Những điều kiêng kỵ này không nên được hiểu như những quy định pháp lý hay tập quán bắt buộc đối với toàn bộ người Nhật. Chúng thuộc về tín ngưỡng và quan niệm truyền thống, mức độ thực hành thay đổi tùy thời kỳ, địa phương và gia đình.
Ngày nay, nhiều người Nhật không còn coi Doyou là thời gian tuyệt đối phải tránh mọi hoạt động lớn. Tuy nhiên, những quan niệm này vẫn tồn tại trong các tài liệu về lịch truyền thống, tín ngưỡng dân gian và một bộ phận những người coi trọng phong tục.
Giữa những kiêng kỵ ấy lại xuất hiện một khái niệm rất thú vị: Mabi (間日). Theo quan niệm truyền thống, đây là những ngày mà Dokōshin tạm thời rời khỏi đất, vì thế một số công việc liên quan đến đất đai có thể được tiến hành mà không bị xem là phạm vào điều kiêng kỵ của Doyou.
Đặc biệt, các ngày Mabi không giống nhau trong cả năm. Chúng được xác định theo từng kỳ Doyou và vòng địa chi. Ví dụ, theo lịch truyền thống được sử dụng trong các nguồn giải thích hiện nay, ngày Mabi của Hạ Doyou và các kỳ Doyou khác được xác định theo những địa chi nhất định.
Điều này cho thấy lịch truyền thống Nhật Bản không chỉ đơn giản là một bảng ngày tháng. Nó từng là một hệ thống hướng dẫn đời sống, trong đó ngày nào thích hợp để làm việc, ngày nào nên nghỉ, ngày nào nên tiến hành một nghi lễ hay ngày nào nên tránh động thổ đều có thể được diễn giải thông qua lịch pháp và tín ngưỡng.
Eho Mairi – Hướng về phương cát lành
Một phong tục khác thường được nhắc đến trong các cách thực hành hiện đại liên quan đến thời điểm chuyển mùa là Eho Mairi (恵方参り) – đi lễ tại một đền hoặc chùa nằm theo hướng Eho, tức phương vị được xem là cát lành của năm.
Theo quan niệm dân gian, Eho là phương hướng gắn với Toshitokujin (歳徳神) – vị thần mang đến phúc đức trong năm. Người thực hành Eho Mairi tìm đến một đền hoặc chùa theo hướng này để cầu mong may mắn, bình an và thuận lợi.
Tuy nhiên, Eho Mairi không nên được xem là một nghi thức bắt buộc hoặc phổ quát của Doyou. Đây là một phong tục cầu may có nhiều cách thực hành khác nhau, và mối liên hệ với Doyou được nhấn mạnh trong một số truyền thống hoặc cách diễn giải hiện nay.
Điều đáng chú ý ở đây vẫn là ý tưởng rất Nhật Bản về việc đọc thời gian cùng với đọc phương hướng: thời điểm thích hợp và hướng đi thích hợp đều có thể trở thành một phần trong cách con người tìm kiếm sự hài hòa với thế giới xung quanh.
Doyou – Không chỉ là chuyện “kiêng kỵ”
Nếu chỉ nhìn Doyou qua những điều nên tránh, chúng ta sẽ bỏ lỡ một phần quan trọng của văn hóa này. Thực chất, Doyou còn có thể được nhìn như một khoảng thời gian để điều chỉnh và chuẩn bị.
- Thời tiết thay đổi → con người điều chỉnh cách ăn uống.
- Mùa mưa qua đi → đồ đạc được đem ra phơi.
- Mơ muối đến thời điểm thích hợp → được đem phơi dưới nắng.
- Cơ thể mệt mỏi → người ta nghỉ ngơi, tắm thuốc và ăn những món giàu dinh dưỡng.
- Đất đai bước vào một giai đoạn mới → người nông dân điều chỉnh công việc theo mùa vụ.
- Những công việc lớn liên quan đến đất → trong tín ngưỡng truyền thống, người ta cân nhắc ngày giờ và Mabi.
Tất cả tạo thành một bức tranh cho thấy lịch pháp từng gắn rất chặt với đời sống con người.
Doyou trong cuộc sống Nhật Bản ngày nay
Ngày nay, người Nhật đã sử dụng lịch Gregory và hệ thống thời gian hiện đại. Nhịp sống đô thị cũng không còn phụ thuộc hoàn toàn vào lịch nông nghiệp như trước. Tuy vậy, Doyou vẫn chưa biến mất.
Du khách vẫn có thể bắt gặp Doyou no Ushi no Hi trên lịch, thấy các nhà hàng quảng bá món unagi, bắt gặp những hoạt động tắm lá đào tại một số sento, hay nhìn thấy những mẻ umeboshi được đem phơi giữa mùa hè.
Nông nghiệp truyền thống cũng tiếp tục duy trì những công việc gắn với chu kỳ tự nhiên, trong khi các khái niệm như Doyou-boshi vẫn tồn tại trong văn hóa ẩm thực và sinh hoạt.
Bản thân từ “Doyou” vì thế đã vượt khỏi ý nghĩa của một thuật ngữ lịch pháp. Nó trở thành một ký hiệu văn hóa, nhắc người Nhật về thời điểm đất trời thay đổi và về nhu cầu điều chỉnh đời sống theo mùa.
Doyou – Một triết lý sống thuận theo tự nhiên
Có lẽ điều hấp dẫn nhất của Doyou không nằm ở con số 18 ngày hay ở câu chuyện tại sao người Nhật ăn lươn vào một ngày nhất định. Điều đáng chú ý hơn là cách người xưa nhìn nhận sự chuyển đổi. Trong tự nhiên, không có ranh giới tuyệt đối giữa mùa hè và mùa thu. Cái nóng không biến mất chỉ sau một đêm. Cây cối không đồng loạt thay đổi ngay khi lịch chuyển sang một mùa mới. Thiên nhiên luôn cần một khoảng thời gian để chuyển mình. Doyou chính là cách lịch pháp truyền thống đặt tên cho khoảng chuyển tiếp ấy.
Con người cũng vậy. Sau những giai đoạn bận rộn, đôi khi cần một khoảng thời gian để nghỉ ngơi, sắp xếp lại mọi thứ và chuẩn bị cho chặng đường tiếp theo.
Từ những ngày phơi mơ dưới nắng, những bữa cơm có lươn nướng, những lần tắm thuốc cho đến các quan niệm về động thổ và ngày Mabi, Doyou cho thấy một lối sống trong đó thời gian, thiên nhiên, sức khỏe, ẩm thực, nông nghiệp và tín ngưỡng không bị chia tách mà cùng tồn tại trong một vòng tuần hoàn.
Và có lẽ đó cũng là điều khiến Doyou trở thành một nét văn hóa đặc biệt của Nhật Bản: thay vì chống lại sự chuyển mình của thiên nhiên, con người học cách nhận biết nó, thích nghi với nó và sống cùng nó.
Giữa một thế giới hiện đại nơi thời gian thường được tính bằng phút, giây và lịch trình dày đặc, Doyou gợi nhắc một cách nhìn chậm rãi hơn: đôi khi, điều quan trọng không phải là chúng ta đang ở mùa nào, mà là chúng ta đang ở đâu trên hành trình chuyển từ mùa này sang mùa khác – và đã chuẩn bị đủ tốt để bước vào mùa tiếp theo hay chưa.
Doyou không chỉ đánh dấu khoảnh khắc đất trời chuyển mùa mà còn thể hiện cách người Nhật xưa sống hài hòa với tự nhiên, biết chăm sóc cơ thể và trân trọng từng nhịp chuyển của thời gian. Nếu du khách muốn khám phá sâu hơn những nét văn hóa truyền thống độc đáo ấy, hãy book Tour Nhật Bản của Viet Viet Tourism để cảm nhận một Nhật Bản vừa cổ kính, tinh tế vừa đầy sức sống!