Mỗi dịp năm mới, người Nhật thường mang về nhà một mũi tên gỗ Hamaya (破魔矢) như lời cầu chúc cho một năm bình an và may mắn. Không dùng để chiến đấu, Hamaya được tin rằng có thể xua đuổi tà khí, hóa giải điều xấu và bảo vệ gia đình khỏi những điều không may. Trải qua nhiều thế kỷ, mũi tên thiêng này đã trở thành một trong những biểu tượng tâm linh đặc sắc của văn hóa Nhật Bản.
Hamaya (破魔矢; nghĩa đen: mũi tên diệt trừ tà ma) là một loại mũi tên được dùng làm bùa hộ mệnh hoặc vật phẩm thiêng liêng trong dịp Tết Nguyên đán của Nhật Bản tại các đền thờ Thần đạo và chùa chiền.
Các chiếc mũi tên trừ tà thường được chế tác bằng gỗ, đặc biệt là từ cây bách (plum) hoặc cây liễu (willow), được coi là những loại gỗ có giá trị và chất lượng. Quá trình làm thủ công thường kết hợp nghệ thuật điêu khắc để tạo ra những chi tiết đẹp mắt. Những chiếc mũi tên này thường được trang trí bằng các biểu tượng mang ý nghĩa may mắn, như hoa quả, mây, đám mây, hoặc chữ Trung Hoa “福” (phúc), tượng trưng cho sự hạnh phúc và may mắn. Những chi tiết trang trí này không chỉ làm cho mũi tên trở nên esthetically pleasing mà còn mang đến ý nghĩa tâm linh và tâm huyết của người nghệ nhân.
Lịch sử của Hamaya gắn liền với những nghi lễ cổ xưa đã tồn tại từ hàng nghìn năm trước. Một trong những nguồn gốc được nhắc đến nhiều nhất là nghi lễ Jarai (射礼) – cuộc thi bắn cung được tổ chức vào ngày đầu năm để các cung thủ thể hiện kỹ năng và cầu mong một năm thuận lợi. Khi ấy, từ “Hama” vốn chỉ tấm bia mục tiêu dùng trong cuộc thi bắn cung. Những mũi tên dùng để bắn vào bia được gọi là Hama-ya (mũi tên Hama), còn cây cung đi kèm được gọi là Hama-yumi (cung Hama).
Theo thời gian, do cách phát âm của chữ “Hama” đồng âm với chữ “破魔”, mang ý nghĩa “phá trừ ma quỷ” hay “tiêu diệt tà ác”, người Nhật dần gắn thêm cho những mũi tên này một ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Từ một dụng cụ trong cuộc thi bắn cung đầu xuân, Hamaya trở thành biểu tượng của việc bắn hạ những điều xấu xa, xua tan vận hạn và bảo vệ con người khỏi tà khí. Chính từ quan niệm đó, phong tục tặng cung tên đồ chơi cho các gia đình có con trai vào dịp đầu năm cũng ra đời với mong muốn đứa trẻ lớn lên khỏe mạnh, dũng cảm và luôn được thần linh che chở. Về sau, khi tục Hatsumōde – chuyến viếng đền đầu tiên trong năm – trở nên phổ biến, Hamaya được các đền Thần đạo và chùa phát hành như một loại bùa hộ mệnh, mang ý nghĩa cầu bình an và cát tường cho cả năm mới.
Ngoài nguồn gốc từ tín ngưỡng Thần đạo, Hamaya còn được lý giải dưới góc nhìn của Phật giáo Nhật Bản. Theo truyền thống Mật tông, cây cung và mũi tên bằng vàng do Umāraka, một trong Tứ Đại Dạ Xoa (Yaksha) hộ pháp của vị thần Thanh Diện Kim Cương (Shōmen Kongō) nắm giữ, được xem là nguyên mẫu của Hamaya. Từ truyền thuyết này, một số ngôi chùa đã tạo ra những phiên bản đặc biệt như Ryūjin Hamaya (龍神破魔矢 – Hamaya Thần Rồng), tiêu biểu là tại chùa Rinnō-ji ở Nikkō, nơi Tứ Đại Dạ Xoa được tôn thờ. Những mũi tên này không chỉ mang ý nghĩa trừ tà mà còn tượng trưng cho sự bảo hộ của các vị hộ pháp đối với con người.
Điều thú vị là trong tín ngưỡng dân gian Nhật Bản, người xưa hiếm khi sử dụng các câu thần chú để xua đuổi tà ma như nhiều nền văn hóa khác. Thay vào đó, họ tin vào sức mạnh của những vật phẩm mang tính biểu tượng như bùa hộ mệnh, kiếm thiêng, chuông, gương và đặc biệt là Hamaya. Vì vậy, đầu mũi tên Hamaya thường không được làm sắc nhọn như vũ khí thật. Nó được thiết kế với mục đích tượng trưng, thể hiện việc tiêu diệt những năng lượng tiêu cực, tà linh và vận rủi, chứ không nhằm gây tổn hại đến con người hay bất kỳ sinh vật nào. Mũi tên trở thành biểu tượng của sự thanh tẩy, hướng thiện và chiến thắng cái ác bằng sức mạnh tâm linh thay vì bạo lực.
Theo quan niệm truyền thống, Hamaya vốn chỉ phát huy trọn vẹn ý nghĩa khi đi cùng với Hamayumi – cây cung dùng để bắn mũi tên. Tuy nhiên, ngày nay phần lớn người dân chỉ thỉnh riêng Hamaya về nhà. Điều này xuất phát từ niềm tin rằng cây cung vô hình luôn thuộc về thần linh hoặc các thầy tế Thần đạo, còn con người chỉ cần giữ mũi tên như một lời gửi gắm đến các vị thần. Khi hướng Hamaya về phía điều mình muốn xua đuổi, người ta tin rằng chính thần linh sẽ là người kéo cung và bắn mũi tên ấy, tiêu diệt tà khí và bảo vệ gia chủ.
Một truyền thuyết khác cũng góp phần hình thành Hamaya là nghi lễ Hamauchi (破魔打) được tổ chức vào đầu năm mới ở nhiều địa phương trên khắp Nhật Bản. Trong nghi lễ này, mỗi làng sẽ chọn một hoặc nhiều đứa trẻ đại diện tham gia bắn cung vào một bia mục tiêu làm bằng rơm gọi là “Hama”. Người dân tin rằng nếu mũi tên của đại diện địa phương bắn trúng đích thì năm đó sẽ được mùa, mùa màng bội thu, cuộc sống sung túc và tránh khỏi thiên tai, dịch bệnh. Từ nghi lễ mang tính cầu mùa này, mũi tên dùng để bắn vào bia dần được gọi là Hamaya, còn cây cung trở thành Hamayumi. Trải qua hàng trăm năm, khi nghi lễ không còn được tổ chức phổ biến, Hamaya vẫn được lưu giữ như một biểu tượng mang theo niềm tin vào sự bảo hộ của thần linh.
Ngày nay, Hamaya được xem là một trong những vật phẩm không thể thiếu trong không khí Tết truyền thống của người Nhật. Cùng với Kadomatsu, Shimenawa, Kagami Mochi hay các loại bùa Omamori, Hamaya góp phần tạo nên không gian linh thiêng trong mỗi gia đình vào dịp đầu năm. Sau khi thực hiện nghi lễ Hatsumōde, rất nhiều người sẽ thỉnh một mũi tên Hamaya từ đền Thần đạo để mang về nhà như lời cầu chúc cho một năm bình an, sức khỏe, công việc thuận lợi và gia đình hạnh phúc.
Mặc dù gắn liền với dịp năm mới, Hamaya không chỉ được sử dụng trong những ngày đầu xuân. Vào Ngày Thiếu nhi Nhật Bản (ngày 5/5), nhiều gia đình vẫn tặng Hamaya cho các bé trai như một lá bùa cầu mong các em lớn lên khỏe mạnh, dũng cảm và tránh khỏi bệnh tật. Trong lễ thượng lương (Jōtōshiki) khi xây dựng nhà mới, Hamaya và Hamayumi đôi khi cũng được sử dụng để xua đuổi tà khí, cầu mong công trình thi công an toàn và ngôi nhà sẽ luôn được bình yên sau khi hoàn thành. Ngoài ra, nhiều người còn thỉnh Hamaya khi khai trương cửa hàng, chuyển đến nơi ở mới hoặc bắt đầu một chặng đường quan trọng trong cuộc sống với hy vọng mọi việc đều suôn sẻ.
Người Nhật cũng rất chú trọng cách trưng bày Hamaya trong nhà. Nếu có bàn thờ Thần đạo (Kamidana), mũi tên thường được đặt tại đây để bày tỏ lòng tôn kính với các vị thần. Nếu không có bàn thờ, Hamaya thường được đặt ở tokonoma – hốc trang trí truyền thống trong phòng khách – hoặc tại genkan, khu vực sảnh ra vào của ngôi nhà. Theo quan niệm dân gian, đây là nơi tà khí dễ xâm nhập nhất, vì vậy việc đặt Hamaya tại cửa chính được tin là sẽ ngăn chặn điều xấu trước khi chúng bước vào nhà.
Dù được đặt ở đâu, Hamaya cũng nên được đặt tại vị trí sạch sẽ, sáng sủa, khô ráo và cao hơn tầm mắt để thể hiện sự tôn kính. Nếu gia đình có thêm bùa hộ mệnh được thỉnh từ cùng một ngôi đền, người Nhật thường đặt chúng cạnh nhau nhằm tăng thêm ý nghĩa cầu phúc. Mũi tên cần được cố định bằng giá đỡ để tránh rơi đổ và nếu đặt trên kệ, nhiều người còn lót bên dưới một tờ giấy trắng như biểu tượng của sự thanh khiết.
Hướng đặt Hamaya cũng mang nhiều ý nghĩa. Theo truyền thống, tuyệt đối không dựng mũi tên với đầu nhọn chĩa thẳng lên trời vì điều đó được xem như đang bắn mũi tên về phía thần linh. Thay vào đó, Hamaya thường được đặt nằm ngang hoặc hướng đầu mũi tên xuống dưới. Trong lễ dựng nhà, mũi tên thường hướng về quỷ môn (Đông Bắc) hoặc hắc môn (Tây Nam) – hai hướng được tin là nơi tà khí dễ xuất hiện nhất – để bảo vệ ngôi nhà. Một số gia đình còn quay đầu mũi tên về hướng xấu của năm theo lịch Can Chi với mong muốn mọi vận hạn sẽ bị Hamaya xua tan.
Khác với nhiều vật phẩm trang trí có thể lưu giữ lâu dài, Hamaya chỉ được sử dụng trong vòng 1 năm. Khi năm mới tiếp theo đến, người Nhật sẽ mang Hamaya cũ trở lại ngôi đền nơi đã thỉnh để tham gia nghi lễ Otakiage (お焚き上げ) – nghi thức hóa thiêng bằng lửa dành cho những vật phẩm tâm linh đã hoàn thành sứ mệnh. Tại nhiều đền Thần đạo, nghi lễ này được tổ chức dưới tên Dondo-yaki vào khoảng giữa tháng Giêng. Người ta tin rằng ngọn lửa sẽ đưa những lời cầu nguyện và lòng thành kính của con người trở về với thần linh, đồng thời thanh tẩy mọi điều cũ kỹ để chuẩn bị đón nhận nguồn năng lượng tốt lành của năm mới. Theo truyền thống, Hamaya nên được hoàn trả về chính ngôi đền đã thỉnh, tuy nhiên nếu điều đó không thể thực hiện, người dân có thể mang đến một ngôi đền khác gần nơi sinh sống, miễn là ngôi đền đó chấp nhận tiếp nhận vật phẩm từ nơi khác.
Trải qua hàng trăm năm lịch sử, Hamaya vẫn hiện diện trong đời sống người Nhật như một biểu tượng thiêng liêng của niềm tin, sự bảo hộ và những điều tốt đẹp. Không chỉ là một mũi tên gỗ mang ý nghĩa trừ tà, Hamaya còn gửi gắm ước nguyện về một cuộc sống bình an, hạnh phúc và may mắn, đồng thời phản ánh chiều sâu văn hóa tâm linh cùng những giá trị truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nếu có dịp du lịch Nhật Bản vào những ngày đầu năm, du khách sẽ cảm nhận rõ hơn bầu không khí linh thiêng tại các ngôi đền, nơi hàng triệu người thành kính thỉnh một mũi tên Hamaya như lời cầu chúc cho một khởi đầu an lành và tràn đầy hy vọng.