Nhắc đến ẩm thực Thái Lan, nhiều người nghĩ ngay đến vị cay nồng và đậm đà. Thế nhưng, ẩn sau đó lại là một tầng vị ngọt khá rõ nét – đôi khi khiến thực khách bất ngờ ngay từ lần đầu trải nghiệm. Sự hòa quyện giữa cay, mặn và ngọt không chỉ tạo nên nét đặc trưng riêng, mà còn phản ánh rõ khẩu vị và văn hóa ẩm thực độc đáo của “xứ chùa Vàng”.
Ẩm thực Thái Lan từ lâu nổi tiếng với sự bùng nổ vị giác – nơi cay, chua và mặn hòa quyện đầy tinh tế, tạo nên những tầng hương vị vừa phức tạp vừa cuốn hút. Thế nhưng, trong những năm gần đây, một “nhân vật” khác lại dần chiếm ưu thế: vị ngọt. Không còn chỉ đóng vai trò cân bằng, độ ngọt trong nhiều món ăn và đồ uống Thái đang tăng lên đáng kể, thậm chí ở mức khiến giới chuyên gia dinh dưỡng phải lên tiếng cảnh báo. Một ly trà sữa trân châu 300ml có thể chứa tới 12 thìa đường, trong khi một ly cafe đá cỡ lớn cũng dễ dàng vượt ngưỡng 9 thìa – những con số vượt xa mức tiêu thụ khuyến nghị mỗi ngày.
Thực tế, người Thái hiện tiêu thụ trung bình khoảng 21 thìa đường mỗi ngày – cao gấp hơn 3 lần mức tối đa mà Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị cho người trưởng thành. Hệ quả không chỉ dừng lại ở việc thay đổi khẩu vị, mà còn kéo theo những tác động rõ rệt đến sức khỏe cộng đồng. Dữ liệu năm 2025 cho thấy khoảng 45% người từ 15 tuổi trở lên bị béo phì và 10% dân số mắc tiểu đường – một con số đáng lo ngại trong bối cảnh thói quen tiêu thụ đồ uống ngọt ngày càng phổ biến, đặc biệt ở giới trẻ và dân văn phòng.
Trước thực trạng đó, từ tháng 2, chín chuỗi cafe lớn tại Thái Lan đã đồng loạt cam kết giảm 50% lượng đường mặc định trong nhiều loại đồ uống như cafe và trà. Đây được xem là một bước đi mang tính “thử nghiệm hành vi”, nhằm dần điều chỉnh khẩu vị của người tiêu dùng theo hướng lành mạnh hơn. Tuy nhiên, quá trình này không hề dễ dàng. Với nhiều người, vị ngọt đậm đã trở thành “chuẩn vị” quen thuộc, đến mức khi giảm đi, họ cảm thấy đồ uống trở nên “thiếu” hoặc kém hấp dẫn. Điều này cho thấy việc thay đổi thói quen ăn uống không chỉ là vấn đề cung – cầu, mà còn liên quan sâu sắc đến tâm lý và ký ức vị giác.
Nếu nhìn lại lịch sử, vị ngọt không phải lúc nào cũng đóng vai trò nổi bật trong ẩm thực Thái. Trước chiến dịch dinh dưỡng năm 1932, khẩu vị truyền thống thiên về mặn và cay, phản ánh điều kiện khí hậu và nguồn nguyên liệu sẵn có. Khi đó, đường vẫn là mặt hàng nhập khẩu, chưa phổ biến rộng rãi trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, bước ngoặt xảy ra vào giữa thế kỷ XX khi ngành công nghiệp đường nội địa phát triển mạnh mẽ. Số lượng nhà máy tăng nhanh, kéo theo tình trạng dư thừa nguồn cung.
Để giải quyết bài toán kinh tế này, Chính phủ đã lựa chọn cách kích cầu tiêu dùng nội địa: khuyến khích người dân sử dụng nhiều đường hơn và cung cấp đường giá rẻ cho ngành thực phẩm, đồ uống. Từ những năm 1960-1970, đường bắt đầu “len lỏi” vào hầu hết món ăn, từ món mặn đến đồ uống. Ban đầu chỉ là một yếu tố phụ, nhưng theo thời gian, vị ngọt dần trở thành thói quen – một phần không thể thiếu trong cách nấu nướng và thưởng thức ẩm thực của người dân.
Không chỉ dừng lại ở yếu tố văn hóa, đường còn mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt cho ngành F&B. Đây là nguyên liệu rẻ, dễ tiếp cận, có khả năng cải thiện kết cấu món ăn, kéo dài thời gian bảo quản và tạo màu sắc hấp dẫn. Trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt, việc tăng độ ngọt cũng là cách nhanh nhất để kích thích vị giác và tạo cảm giác “ngon miệng” tức thì – yếu tố quan trọng giúp giữ chân khách hàng. Trên các diễn đàn như Pantip, nhiều ý kiến cho rằng vị ngọt còn liên quan trực tiếp đến cảm giác “thỏa mãn” trong não bộ, khiến người dùng dễ quay lại tiêu dùng nhiều lần.
Ngày nay, sự “lấn sân” của vị ngọt thể hiện rõ trong hầu hết các món quen thuộc. Từ ly cafe đá ngọt lịm, trà sữa “ngập đường”, cho đến các món ăn như Pad Thai cũng được thêm đường cọ để tăng độ hài hòa. Thậm chí, ở một số khu du lịch như Pattaya, du khách còn bất ngờ khi thấy đường được rắc lên cả khoai tây chiên hoặc thêm vào các món trứng – những món vốn dĩ không liên quan đến vị ngọt trong nhiều nền ẩm thực khác. Điều này cho thấy vị ngọt không chỉ là một thành phần, mà đã trở thành “ngôn ngữ vị giác” đặc trưng của ẩm thực Thái hiện đại.
Tuy nhiên, các chuyên gia dinh dưỡng nhấn mạnh rằng cơ thể con người không cần quá nhiều đường tinh luyện để hoạt động. Glucose – nguồn năng lượng thiết yếu cho não và tế bào – hoàn toàn có thể được cung cấp từ carbohydrate phức tạp như gạo, ngũ cốc hay bột mì. Ngược lại, việc tiêu thụ quá nhiều đường tinh khiết có thể dẫn đến rối loạn chuyển hóa, tăng nguy cơ mắc các bệnh như tiểu đường, béo phì và các vấn đề tim mạch. Đáng chú ý, đường không dễ dàng được “đào thải” khỏi cơ thể, mà thường được tích trữ dưới dạng năng lượng dự phòng, gây áp lực lên hệ thống chuyển hóa nếu tiêu thụ quá mức trong thời gian dài.
Sáng kiến giảm đường gần đây cho thấy Thái Lan đang bắt đầu nhìn nhận vấn đề một cách nghiêm túc hơn. Tuy vậy, thay đổi một thói quen đã hình thành suốt hơn nửa thế kỷ không thể diễn ra trong ngày một ngày hai. Giữa sức hấp dẫn của vị ngọt và những cảnh báo ngày càng rõ ràng về sức khỏe, ẩm thực Thái Lan đang đứng trước một “ngã rẽ” quan trọng. Đó không chỉ là câu chuyện về việc giảm đường, mà còn là hành trình tìm lại sự cân bằng – giữa truyền thống và hiện đại, giữa khẩu vị và sức khỏe, giữa sự thỏa mãn tức thì và giá trị lâu dài.