Tắm hơi, hay “Sauna”, không chỉ là một hoạt động thư giãn ở Phần Lan mà còn là một phần không thể thiếu, ăn sâu vào đời sống văn hóa và tinh thần của người dân nơi đây. Với lịch sử hàng ngàn năm, Sauna đã trở thành một biểu tượng quốc gia, là nơi để thanh lọc cơ thể, tâm trí, và kết nối cộng đồng.
NGUỒN GỐC VÀ Ý NGHĨA VĂN HÓA
Sauna có nguồn gốc từ thời xa xưa, bắt nguồn từ những hang động được che chắn hoặc những hố đào trên đồi, nơi người Phần Lan tìm kiếm sự ấm áp và thanh lọc trong điều kiện khắc nghiệt. Ngày nay, Sauna đã phát triển thành những căn phòng gỗ ấm áp, nơi mọi người trút bỏ quần áo, ngồi lặng lẽ để mồ hôi toát ra. Nhiệt độ trong phòng Sauna thường dao động từ 70 đến 100°C.
Đối với người Phần Lan, Sauna mang nhiều ý nghĩa sâu sắc:
- Thanh lọc và sức khỏe: Sauna được xem là phương thuốc của người nghèo, giúp giải độc cơ thể, làm dịu cơ bắp, và thanh tẩy tâm trí. Phụ nữ truyền thống còn sinh con trong phòng sauna để tận dụng tính kháng khuẩn tự nhiên.
- Nghi lễ cộng đồng: Sauna là nơi diễn ra nhiều nghi lễ quan trọng, từ thanh tẩy trước hôn nhân đến việc tắm rửa cho người quá cố trước khi mai táng. Nó cũng là không gian để mọi người bình đẳng, trò chuyện chân thành, và thậm chí là bàn bạc các quyết định quan trọng, bao gồm cả chính trị – một khái niệm được gọi là “ngoại giao Sauna”.
- Di sản phi vật thể: Văn hóa tắm hơi của người Phần Lan đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới vào năm 2020.
TRẢI NGHIỆM SAUNA NHƯ CHÍNH NGƯỜI DÂN PHẦN LAN
Sauna bắt đầu bằng việc tắm rửa (thường là tắm vòi sen), sau đó là ngồi trong phòng xông hơi, phòng thường được làm ấm đến 80 – 110°C. Nước được dội vào những viên đá nóng đặt trên “Kiuas”, một loại bếp đặc biệt dùng để làm nóng phòng xông hơi. Quá trình này tạo ra một lượng lớn hơi nước, được gọi là “löyl”, làm tăng độ ẩm và nhiệt độ biểu kiến bên trong phòng xông hơi.
Thỉnh thoảng người ta dùng một bó bạch dương bạc lá thơm gọi là Vasta (Vihta ở Tây Phần Lan) để nhẹ nhàng đánh vào người. Điều này được cho là có tác dụng thư giãn cơ bắp và cũng giúp làm dịu cơn kích ứng do muỗi đốt. Khi bắt đầu cảm thấy khó chịu vì cái nóng, người ta thường nhảy xuống hồ, biển hoặc hồ bơi, hoặc đi tắm. Vào mùa đông, đôi khi người ta dùng avanto để lăn mình trong tuyết hoặc thậm chí bơi trong một cái hố khoét trên băng hồ. Thông thường sau khi xông hơi, người ta thường ngồi xuống phòng thay đồ hoặc trên hiên của phòng xông hơi để thưởng thức xúc xích, cùng với bia hoặc nước ngọt .
Sau khi hạ nhiệt từ lần tắm đầu tiên, người ta quay lại phòng nóng và bắt đầu lại chu trình. Số lượng và thời lượng của các chu trình hạ nhiệt phòng nóng khác nhau tùy theo sở thích cá nhân của mỗi người. Thông thường, người ta thực hiện ít nhất 2 hoặc 3 chu trình, kéo dài từ 30 phút đến 2 giờ. Tại nhiều ngôi nhà nghỉ mùa hè ở Phần Lan, việc tắm có thể kéo dài đến tận đêm khuya. Điều này đặc biệt đúng vào mùa hè khi hầu như không có bóng tối vào ban đêm. Buổi xông hơi được kết thúc bằng việc tắm rửa sạch sẽ.
Đối với những người lớn lên ở Phần Lan, các quy tắc mang tính bản năng nhưng khó diễn đạt thành lời. Tùy thuộc vào quy mô, thành phần, mối quan hệ và cấu trúc độ tuổi của nhóm, ba mô hình cơ bản có thể xuất hiện: Mọi người có thể cùng nhau xông hơi, nam và nữ có thể xông hơi riêng, hoặc mỗi gia đình có thể xông hơi riêng. Xông hơi chung với người ngoài gia đình thường phổ biến nhất với người trẻ tuổi, và khá hiếm đối với người lớn tuổi hoặc trong những dịp trang trọng hơn. Việc thanh thiếu niên ngừng đi xông hơi với cha mẹ vào một thời điểm nào đó là điều thường thấy.
Trong phòng xông hơi khô, việc mặc quần áo trong phòng nóng là một điều cấm kỵ, mặc dù việc ngồi trên một chiếc khăn tắm nhỏ hoặc Pefletti, một loại khăn giấy dùng một lần được thiết kế để chịu được nhiệt độ và độ ẩm là điều được chấp nhận (có thể bắt buộc trong phòng xông hơi khô công cộng, chẳng hạn như tại hồ bơi công cộng). Khi làm mát, việc quấn khăn quanh người là điều bình thường. Đối với một người Phần Lan điển hình, phòng xông hơi khô, ngoại trừ một vài trường hợp, là một nơi hoàn toàn không liên quan đến tình dục; việc khỏa thân trong phòng xông hơi khô là một trạng thái rất bình thường của người Phần Lan. Trong phòng xông hơi khô công cộng, đồ bơi bị cấm trong phòng xông hơi khô vì lý do sức khỏe: ở nhiều hồ bơi trong nhà, Clo được thêm vào nước vì lý do vệ sinh; nếu đồ bơi được sử dụng trong nước đó được mang vào phòng xông hơi khô, Clo sẽ bốc hơi và gây ra các vấn đề về hô hấp cho những người bị hen suyễn hoặc dị ứng.
Tại nhà riêng hoặc nhà nghỉ dưỡng mùa hè, phòng xông hơi thường được làm ấm để tôn trọng khách và việc từ chối có thể khó khăn hơn. Tuy nhiên, người Phần Lan thường không quá khó chịu nếu khách từ chối. Điều này đặc biệt phổ biến nếu việc xông hơi đòi hỏi nhiều công sức từ khách (chẳng hạn như phải trang điểm lại sau đó), bất tiện về mặt xã hội (cảm thấy không thoải mái khi khỏa thân hoặc xông hơi chung), hoặc bất tiện khác (nếu khách không có quần áo thay hoặc nếu phòng xông hơi diễn ra muộn,…).
VẤN ĐỀ “MẶC HAY KHÔNG MẶC” TRONG SAUNA PHẦN LAN
Truyền thống Sauna Phần Lan coi trọng sự thanh lọc cả về thể chất và tinh thần, và việc khỏa thân thường đi kèm với trải nghiệm này, đặc biệt trong không gian riêng tư.
Nguyên tắc chung theo truyền thống:
- Trong phòng tắm hơi đồng giới (nam riêng, nữ riêng): Theo truyền thống, mọi người thường khỏa thân.
- Trong gia đình: Các gia đình Phần Lan thường tắm hơi cùng nhau, từ ông bà đến trẻ nhỏ, và đều khỏa thân.
- Khăn tắm: Mặc dù khỏa thân là phổ biến với người Scandinavi, du khách có thể sử dụng khăn tắm nếu cảm thấy ngại.
Trong các phòng xông hơi công cộng hoặc khi có sự hiện diện của khách du lịch, các quy tắc có thể linh hoạt hơn để phù hợp với nhiều người. Dưới đây là những điều du khách có thể hoặc nên làm trong Sauna công cộng hoặc khi chưa quen với văn hóa này:
1 – Tuân thủ quy định về trang phục theo khu vực:
- Sauna hỗn hợp (nam và nữ): Khách tắm bắt buộc phải mặc đồ bơi hoặc quấn khăn tắm.
- Sauna riêng biệt theo giới tính: Trong trường hợp này, du khách có thể không cần mặc quần áo (tức là khỏa thân), tùy thuộc vào quy định cụ thể của cơ sở đó.
2 – Quan sát và làm theo: Nếu du khách không chắc chắn về nghi thức, cách tốt nhất là đi vào và quan sát cách những người khác cư xử.
3 – Tôn trọng không gian chung: Dù ở bất kỳ hình thức nào, nguyên tắc chung là cư xử một cách tốt nhất, không gây ồn ào và tôn trọng những người khác đến để thư giãn.
LƯU Ý AN TOÀN VÀ ỨNG XỬ TRONG SAUNA PHẦN LAN
Sauna là một phần không thể thiếu trong văn hóa Phần Lan, mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe và tinh thần. Tuy nhiên, để có trải nghiệm trọn vẹn và an toàn, du khách nên lưu ý một số điều sau đây:
An toàn là trên hết:
- Uống đủ nước: Lượng mồ hôi mất đi trong Sauna có thể khá nhiều. Hãy uống đủ nước trước, trong và sau khi xông hơi để tránh mất nước. Tránh đồ uống có cồn vì chúng có thể làm tăng nguy cơ say nóng và mất nước.
- Thời gian hợp lý: Bắt đầu với thời gian ngắn (khoảng 10-15 phút) và tăng dần nếu du khách cảm thấy thoải mái. Lắng nghe cơ thể mình và ra ngoài khi cảm thấy không khỏe.
- Nhiệt độ phù hợp: Nhiệt độ trongSsauna Phần Lan thường dao động từ 70°C đến 100°C. Nếu du khách mới bắt đầu, hãy chọn những phòng có nhiệt độ thấp hơn.
- Tắm tráng sạch sẽ: Trước khi vào Sauna, hãy tắm tráng cơ thể để loại bỏ bụi bẩn và mồ hôi, giúp lỗ chân lông thông thoáng.
- Cẩn thận khi di chuyển: Sàn nhà và ghế trong sauna có thể trơn trượt, đặc biệt là khi ẩm ướt. Hãy di chuyển chậm rãi và cẩn thận.
- Trẻ em và người có vấn đề sức khỏe: Cần hết sức thận trọng khi cho trẻ em và những người có vấn đề về tim mạch, huyết áp hoặc các bệnh mãn tính khác sử dụng Sauna. Nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước.
Ứng xử văn minh:
- Sử dụng khăn: Luôn sử dụng khăn để ngồi hoặc nằm lên ghế/sàn trong sauna. Điều này vừa đảm bảo vệ sinh, vừa tránh làm ướt đồ gỗ.
- Giữ yên tĩnh: Sauna là nơi để thư giãn và suy ngẫm. Hãy giữ không gian yên tĩnh, tránh nói chuyện ồn ào hoặc làm phiền người khác.
- Quy định về trang phục: Ở Phần Lan, việc khỏa thân trong Sauna là hoàn toàn bình thường và được chấp nhận rộng rãi, đặc biệt là ở các Sauna công cộng hoặc gia đình. Tuy nhiên, nếu du khách cảm thấy không thoải mái, du khách có thể sử dụng khăn tắm quấn quanh người. Ở một số nơi, có thể có khu vực riêng cho nam và nữ.
- “Löyly” (hơi nước): Nếu du khách muốn tăng độ ẩm và nhiệt độ, du khách có thể nhẹ nhàng đổ một ít nước lên các viên đá nóng (kiuas). Tuy nhiên, hãy quan sát và hỏi ý kiến những người xung quanh trước khi làm. Đổ quá nhiều nước cùng lúc có thể gây khó chịu cho người khác.
- Tôn trọng không gian riêng: Mỗi người có một giới hạn chịu đựng nhiệt độ khác nhau. Hãy tôn trọng không gian riêng của mọi người và tránh nhìn chằm chằm.
- Sau khi xông hơi: Sau khi ra khỏi Sauna, du khách có thể tắm lại bằng nước lạnh hoặc ngâm mình trong hồ bơi, hồ nước tự nhiên (nếu có) để cơ thể phục hồi. Sau đó, hãy dành thời gian nghỉ ngơi.
Văn hóa tắm hơi tại Phần Lan không chỉ là một thú vui, mà là di sản sống, là phần không thể tách rời trong đời sống người dân bản địa. Đây cũng chính là món quà tuyệt vời mà Phần Lan dành tặng cho lữ khách khắp nơi trên thế giới. Nếu du khách đang cần tìm một chuyến đi “chữa lành”, vừa thư giãn, vừa giàu văn hóa, thì hãy để Viet Viet Tourism đồng hành cùng du khách trong Tour Châu Âu đậm chất riêng.