Trong kho tàng văn hóa truyền thống Nhật Bản, Seiza không chỉ đơn thuần là một tư thế ngồi mà còn là biểu tượng của lễ nghi, sự tôn kính và nét đẹp trong cách ứng xử. Từ những buổi trà đạo, nghi lễ tôn giáo, võ thuật đến các dịp trang trọng, Seiza luôn hiện diện như một chuẩn mực thể hiện sự khiêm nhường, điềm tĩnh và lòng thành kính. Dù đòi hỏi sự kiên nhẫn và khả năng chịu đựng, tư thế ngồi này vẫn được người Nhật gìn giữ qua nhiều thế kỷ như một phần không thể tách rời của bản sắc dân tộc.
Nếu có một tư thế ngồi có thể đại diện cho cả một nền văn hóa, thì ở Nhật Bản đó chính là Seiza (正座). Không chỉ xuất hiện trong những buổi trà đạo, nghi lễ tôn giáo hay võ đường truyền thống, Seiza còn được xem là biểu tượng của phép tắc, sự khiêm nhường và tinh thần kỷ luật đã ăn sâu vào đời sống của người Nhật qua nhiều thế kỷ. Đối với người Nhật, ngồi đúng không chỉ là giữ cho cơ thể ngay ngắn mà còn là cách rèn luyện tâm trí, thể hiện sự tôn trọng với người đối diện và gìn giữ những giá trị truyền thống được truyền lại từ bao thế hệ.
Nguồn gốc của Seiza
Lịch sử của Seiza gắn liền với quá trình phát triển của văn hóa sinh hoạt trên chiếu Tatami. Trước khi Seiza trở thành chuẩn mực, người Nhật cổ không có một tư thế ngồi cố định. Tùy theo địa vị xã hội, hoàn cảnh và mục đích sử dụng, họ có thể ngồi xếp bằng, ngồi nghiêng hoặc co chân sang một bên. Các bức tranh cuộn và tư liệu từ thời Heian (794-1185) cho thấy giới quý tộc thường ngồi theo nhiều tư thế khác nhau, miễn sao phù hợp với trang phục và nghi thức của triều đình.
Đến thời Kamakura (1185-1333), khi tầng lớp Samurai dần nắm quyền lực, các tư thế ngồi bắt đầu thay đổi theo tinh thần của võ sĩ đạo. Những chiến binh thường lựa chọn tư thế giúp họ có thể nhanh chóng đứng dậy hoặc rút kiếm khi cần thiết. Vì vậy, Seiza khi ấy vẫn chưa phải là tư thế phổ biến.
Bước sang thời Muromachi (1336-1573), kiến trúc Shoin-zukuri bắt đầu phát triển mạnh. Những căn phòng được lát chiếu Tatami kín mặt sàn thay cho sàn gỗ trống như trước. Chính sự thay đổi này đã ảnh hưởng trực tiếp đến lối sinh hoạt của người Nhật. Khi sống trên nền Tatami, việc ngồi trực tiếp xuống sàn trở nên thuận tiện hơn, đồng thời cũng hình thành nhu cầu về một tư thế ngồi trang trọng và thống nhất trong các nghi lễ.
Đến thời Edo (1603-1868), dưới sự cai trị của Mạc phủ Tokugawa, đặc biệt từ thời Tướng quân Tokugawa Iemitsu (1604-1651), vị Shogun thứ ba của dòng họ Tokugawa, Seiza dần được quy chuẩn hóa thành tư thế ngồi chính thức trong các nghi thức. Giai cấp Samurai sử dụng Seiza khi diện kiến chủ tướng, tham gia hội họp hoặc tiếp khách nhằm thể hiện lòng trung thành, sự phục tùng và thái độ kính cẩn. Từ tầng lớp võ sĩ, phong tục này nhanh chóng lan sang giới quý tộc, thương nhân rồi phổ biến đến mọi tầng lớp trong xã hội.
Đến cuối thời Edo, Seiza đã trở thành chuẩn mực về lễ nghi của người Nhật. Hầu hết các hoạt động trang trọng như tiếp khách, dùng bữa, trà đạo, thư pháp, cắm hoa hay các nghi lễ tại đền chùa đều được thực hiện trong tư thế này. Chính vì vậy, khi nhắc đến văn hóa Nhật Bản, Seiza gần như trở thành hình ảnh đầu tiên mà nhiều người liên tưởng.
Vì sao người Nhật lựa chọn Seiza?
Thoạt nhìn, Seiza có vẻ là một tư thế khá khắt khe. Người ngồi phải quỳ trên hai đầu gối, đặt phần hông lên gót chân, giữ lưng luôn thẳng và gần như không được thay đổi tư thế trong suốt quá trình diễn ra nghi lễ. Với người chưa quen, chỉ sau vài phút, đôi chân đã bắt đầu tê cứng, bắp chân đau nhức và mắt cá chân chịu áp lực rất lớn. Thế nhưng, chính sự “không thoải mái” ấy lại mang ý nghĩa đặc biệt trong văn hóa Nhật Bản.
Theo quan niệm truyền thống, khi cơ thể được giữ trong trạng thái ngay ngắn và ổn định, tâm trí cũng sẽ trở nên bình tĩnh hơn. Việc phải duy trì một tư thế nghiêm chỉnh trong thời gian dài giúp con người học cách kiểm soát cảm xúc, hạn chế những cử động dư thừa và tập trung hoàn toàn vào người đối diện hoặc công việc đang thực hiện.
Người Nhật cho rằng Seiza là biểu hiện của sự khiêm nhường. Khi quỳ thấp xuống, con người tự đặt mình vào vị trí bình đẳng hoặc thấp hơn người khác để thể hiện sự kính trọng. Đồng thời, đây cũng là biểu tượng của tinh thần tự chủ, bởi người ngồi phải vượt qua cảm giác tê mỏi mà vẫn giữ được vẻ bình tĩnh, điềm đạm và lịch sự.
Có lẽ cũng vì thế mà Seiza đã góp phần hình thành những phẩm chất nổi tiếng của người Nhật như tính kỷ luật, sự nhẫn nại, tinh thần trách nhiệm và khả năng kiềm chế cảm xúc.
Seiza trong đời sống người Nhật
Trong xã hội truyền thống, Seiza gần như hiện diện ở khắp mọi nơi.
Khi đến thăm nhà người khác, khách sẽ ngồi Seiza để bày tỏ sự kính trọng với gia chủ. Trong các gia đình, trẻ em được cha mẹ dạy cách ngồi Seiza ngay từ nhỏ như một bài học đầu tiên về lễ phép. Ở trường học, nhiều học sinh từng được yêu cầu ngồi Seiza khi nghe thầy cô giảng dạy hoặc trong các buổi sinh hoạt trang trọng.
Đối với giới Samurai, Seiza còn là phương pháp rèn luyện ý chí. Việc duy trì tư thế ngồi trong thời gian dài giúp họ học được sự kiên nhẫn, khả năng kiểm soát cơ thể và tinh thần bình tĩnh trước mọi tình huống.
Trong trà đạo Nhật Bản, Seiza được xem là tư thế chuẩn mực. Người chủ trà và khách đều ngồi Seiza để thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau, đồng thời tạo nên bầu không khí thanh tịnh và trang nghiêm. Tương tự, trong nghệ thuật cắm hoa Ikebana, thư pháp Shodō, biểu diễn Noh, các nghi lễ Phật giáo hay nhiều môn võ truyền thống như: Kendo, Iaido và Aikido, Seiza vẫn là tư thế mở đầu và kết thúc nghi thức.
Ngày nay, do ảnh hưởng của lối sống hiện đại, ghế sofa, bàn ăn cao và các căn hộ kiểu phương Tây ngày càng phổ biến, khiến Seiza không còn xuất hiện thường xuyên trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, mỗi khi tham gia những hoạt động mang tính truyền thống, người Nhật vẫn tự nhiên ngồi Seiza như một cách gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc.
Cách ngồi Seiza đúng chuẩn
Một tư thế Seiza đúng không chỉ đẹp về hình thức mà còn giúp giảm áp lực lên cơ thể.
Người ngồi trước tiên quỳ xuống trên chiếu Tatami hoặc đệm Zabuton. Hai đầu gối chạm sàn, mu bàn chân úp xuống mặt chiếu, các ngón chân duỗi thẳng về phía sau và hai ngón chân cái có thể chạm nhẹ vào nhau. Sau đó, từ từ hạ hông xuống để ngồi lên gót chân.
Lưng luôn giữ thẳng tự nhiên, vai thả lỏng, đầu hướng về phía trước, cằm hơi thu vào. Hai tay đặt nhẹ trên đùi, lòng bàn tay úp xuống. Theo truyền thống, phụ nữ thường khép sát hai đầu gối nhằm tạo vẻ thanh lịch, trong khi nam giới có thể mở đầu gối rộng khoảng một nắm tay để tạo sự cân bằng.
Ngay cả cách đứng lên cũng được thực hiện nhẹ nhàng. Người Nhật thường chuyển trọng tâm sang một bên, chống nhẹ bằng tay hoặc đầu gối rồi mới từ từ đứng dậy, tránh gây tiếng động hoặc làm mất vẻ trang nghiêm.
Không chỉ là cách ngồi, Seiza còn là một phương pháp tu dưỡng
Mặc dù không phải là tư thế dễ chịu, Seiza lại mang đến nhiều lợi ích nếu được luyện tập đúng cách.
Việc giữ lưng thẳng giúp cải thiện tư thế, hạn chế tình trạng gù lưng và giảm áp lực lên cột sống. Các khớp hông, đầu gối và mắt cá chân cũng được kéo giãn nhẹ nhàng, góp phần tăng độ linh hoạt cho cơ thể.
Trong Thiền tông Nhật Bản, Seiza còn được xem là tư thế giúp hơi thở trở nên sâu và đều hơn, từ đó nâng cao khả năng tập trung, giảm căng thẳng và ổn định cảm xúc.
Quan trọng hơn cả là giá trị về mặt tinh thần. Việc kiên trì duy trì một tư thế không mấy dễ chịu giúp con người rèn luyện tính nhẫn nại, khả năng chịu đựng và sự tự chủ. Đây cũng chính là những phẩm chất được người Nhật xem là nền tảng để hoàn thiện nhân cách.
Khi sự kiên nhẫn bắt đầu từ cảm giác tê chân
Hầu như bất kỳ ai mới làm quen với Seiza đều sẽ cảm thấy chân bị tê sau vài phút. Nguyên nhân là toàn bộ trọng lượng cơ thể dồn lên cẳng chân và mắt cá chân, khiến quá trình lưu thông máu tạm thời bị hạn chế.
Ngay cả người Nhật cũng không thể ngồi Seiza hàng giờ nếu không trải qua quá trình luyện tập. Để giảm cảm giác tê chân, họ thường thay đổi nhẹ vị trí hai ngón chân cái hoặc dịch chuyển trọng lượng cơ thể một cách rất tinh tế mà vẫn không làm mất đi vẻ trang nghiêm của tư thế.
Điều quan trọng nhất là không nên đứng dậy đột ngột sau khi ngồi lâu, bởi đôi chân lúc này rất dễ mất cảm giác và có thể dẫn đến té ngã.
Seiza – Hơn cả một tư thế ngồi
Trong dòng chảy không ngừng của xã hội hiện đại, nhiều giá trị truyền thống đã dần thay đổi, nhưng Seiza vẫn tồn tại như một biểu tượng văn hóa của Nhật Bản. Hơn bốn trăm năm kể từ khi được chuẩn hóa vào thời Edo, tư thế ngồi này vẫn xuất hiện trong các nghi lễ, nghệ thuật truyền thống và đời sống tinh thần của người dân “xứ Phù Tang”.
Có lẽ sức sống bền bỉ của Seiza không nằm ở bản thân tư thế ngồi, mà ở những giá trị mà nó truyền tải. Đó là sự tôn trọng dành cho người khác, sự nghiêm túc trong từng hành động, khả năng làm chủ bản thân và tinh thần kiên trì trước mọi thử thách. Chính từ những điều tưởng chừng rất giản dị ấy, Seiza đã vượt lên trên ý nghĩa của một tư thế sinh hoạt để trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp văn hóa và triết lý sống của người Nhật – một vẻ đẹp lặng lẽ nhưng đủ sức khiến cả thế giới ngưỡng mộ. Nếu có dịp du lịch Nhật Bản, du khách hãy một lần trải nghiệm ngồi Seiza để cảm nhận sâu sắc hơn những giá trị tinh thần đã góp phần tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo của “xứ sở hoa anh đào”!.