Giữa vô vàn món ăn tinh tế làm nên danh tiếng của ẩm thực Nhật Bản, Nekomanma lại chinh phục thực khách bằng chính sự mộc mạc và giản đơn. Chỉ với một bát cơm nóng hổi, cá bào katsuobushi thơm lừng cùng vài giọt nước tương, món ăn tưởng chừng bình dị ấy đã trở thành hương vị tuổi thơ gắn bó với biết bao thế hệ người Nhật. Không chỉ là một bữa ăn nhanh, Nekomanma còn phản ánh triết lý sống đề cao sự tối giản, tiết kiệm và trân trọng từng nguyên liệu của “xứ Phù Tang”.
Nhắc đến ẩm thực Nhật Bản, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến sushi, sashimi, ramen, tempura hay những bữa ăn Kaiseki tinh tế nổi tiếng khắp thế giới. Thế nhưng, bên cạnh những món ăn cầu kỳ ấy vẫn tồn tại một món ăn bình dân đã đồng hành cùng người Nhật suốt hàng trăm năm, đó là Nekomanma (猫まんま). Chỉ gồm một bát cơm trắng nóng hổi kết hợp với cá ngừ bào khô, nước tương hoặc súp miso, Nekomanma gần như không cần đến bất kỳ kỹ thuật chế biến phức tạp nào. Dẫu vậy, món ăn này lại mang trong mình câu chuyện dài về lịch sử, văn hóa, triết lý tiết kiệm và lối sống tối giản của người Nhật.
Đối với nhiều người Nhật, Nekomanma không chỉ là một món ăn mà còn là ký ức tuổi thơ, là bữa cơm mẹ chuẩn bị trong những ngày bận rộn, là món ăn đêm sau giờ làm việc hay đơn giản là cách tận hưởng hương vị nguyên bản của hạt gạo và cá bào. Chính sự giản dị ấy đã giúp Nekomanma tồn tại qua nhiều thế kỷ và vẫn được yêu thích trong xã hội hiện đại.
Nguồn gốc của cái tên “Nekomanma” – “cơm mèo”
Tên gọi “Nekomanma” khiến không ít khách nước ngoài lần đầu đến Nhật Bản cảm thấy tò mò. Trong tiếng Nhật, “neko” (猫) có nghĩa là “mèo”, còn “manma” (まんま) là cách trẻ nhỏ gọi cơm hoặc thức ăn. Vì vậy, Nekomanma có thể hiểu nôm na là “cơm mèo”.
Có nhiều giả thuyết giải thích nguồn gốc tên gọi này. Phổ biến nhất cho rằng trước đây, khi thức ăn dành riêng cho thú cưng chưa xuất hiện, mèo trong các gia đình Nhật thường được cho ăn cơm trộn cá bào hoặc cá khô – những nguyên liệu sẵn có trong bếp. Chính hình ảnh quen thuộc ấy đã khiến món cơm này được gọi bằng cái tên “Nekomanma”.
Một giả thuyết khác cho rằng cái tên xuất phát từ cách ăn rất nhanh, rất đơn giản, chỉ cần trộn cơm với cá bào rồi thưởng thức ngay mà không cần chế biến cầu kỳ. Dù theo cách giải thích nào, Nekomanma ngày nay vẫn là tên gọi chính thức của món ăn và không còn mang ý nghĩa “đồ ăn của mèo” như nhiều người vẫn lầm tưởng.
Món ăn ra đời từ cuộc sống bình dị của người Nhật
Không có tài liệu nào xác định chính xác thời điểm Nekomanma xuất hiện, nhưng nhiều nhà nghiên cứu ẩm thực cho rằng món ăn đã hình thành từ thời Edo (1603-1868). Đây là giai đoạn văn hóa ẩm thực Nhật Bản phát triển mạnh mẽ, đồng thời cũng là thời kỳ hình thành nhiều món ăn truyền thống còn tồn tại đến ngày nay.
Trong xã hội Edo, đại đa số người dân là nông dân, ngư dân và thợ thủ công. Điều kiện kinh tế không phải lúc nào cũng dư dả nên việc tận dụng tối đa nguyên liệu là điều vô cùng quan trọng. Một bát cơm nóng kết hợp với Katsuobushi và nước tương vừa đủ cung cấp năng lượng, vừa giúp tiết kiệm chi phí mà vẫn tạo nên hương vị hấp dẫn.
Đến cuối thời Edo, khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn, thiên tai và mất mùa liên tiếp xảy ra. Sau đó là thời kỳ chiến tranh kéo dài từ cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX khiến lương thực trở nên khan hiếm. Chính trong giai đoạn khó khăn ấy, Nekomanma trở thành món ăn quen thuộc của tầng lớp lao động. Chỉ cần một ít cá bào khô có thể bảo quản lâu ngày cùng cơm trắng là đã đủ tạo nên một bữa ăn giúp hàng triệu người vượt qua những năm tháng thiếu thốn.
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi Nhật Bản bước vào thời kỳ tái thiết đất nước, Nekomanma vẫn tiếp tục xuất hiện trên mâm cơm của nhiều gia đình. Đến ngày nay, dù điều kiện sống đã thay đổi rất nhiều, món ăn này vẫn được xem là biểu tượng của sự giản dị và tinh thần không lãng phí thực phẩm.
Hai phong cách Nekomanma nổi tiếng ở Nhật Bản
Điều thú vị là Nekomanma không có một công thức cố định mà thay đổi theo từng vùng miền.
Tại khu vực Kanto và phần lớn vùng Tohoku, cách thưởng thức phổ biến nhất là rắc thật nhiều katsuobushi lên cơm nóng rồi thêm nước tương Nhật (Shoyu). Hơi nóng từ cơm khiến những lát cá bào mỏng rung động như đang nhảy múa, tạo nên hình ảnh vô cùng thú vị mà người Nhật gọi là “vũ điệu của cá bào”. Khi trộn đều, cá bào tan nhẹ vào cơm, tạo nên hương thơm quyến rũ cùng vị umami đậm đà.
Trong khi đó, tại Kansai, một số địa phương của Tohoku và Hokkaido, người ta lại chan súp Miso hoặc nước dùng Dashi lên cơm. Cách ăn này xuất phát từ thời chưa có nồi cơm điện và lò vi sóng. Cơm nguội để qua đêm thường khô cứng nên việc chan nước dùng nóng vừa giúp hâm nóng, vừa làm mềm hạt cơm, đồng thời tăng thêm hương vị.
Chính sự khác biệt ấy đã tạo nên hai “trường phái” Nekomanma vẫn còn tồn tại đến ngày nay.
Hương vị đơn giản nhưng đầy mê hoặc
Điều làm nên sức hấp dẫn của Nekomanma chính là umami – vị ngọt thanh tự nhiên được xem là linh hồn của ẩm thực Nhật Bản.
Katsuobushi được chế biến từ cá ngừ vằn sau quá trình luộc, hun khói nhiều lần rồi lên men và sấy khô trong nhiều tháng. Nhờ vậy, cá bào có hương thơm rất đặc trưng cùng hàm lượng inosinate cao – một hợp chất tạo nên vị umami nổi tiếng.
Khi kết hợp với cơm Nhật vừa mới nấu, từng hạt cơm dẻo mềm hòa quyện với vị ngọt tự nhiên của gạo, vị mặn dịu của nước tương và mùi thơm nồng đặc trưng của cá bào. Nếu chan thêm súp Miso, món ăn trở nên thanh nhẹ, ấm áp và đặc biệt thích hợp trong mùa đông.
Không béo ngậy, không nhiều gia vị, Nekomanma chinh phục người ăn bằng sự cân bằng hoàn hảo giữa các nguyên liệu tự nhiên.
Giá trị dinh dưỡng
Dù rất đơn giản, Nekomanma vẫn cung cấp nguồn dinh dưỡng đáng kể. Cơm trắng là nguồn carbohydrate giúp bổ sung năng lượng cho cơ thể. Katsuobushi chứa nhiều protein, axit amin thiết yếu, vitamin nhóm B và khoáng chất như kali, magie cùng lượng chất béo rất thấp. Nếu dùng cùng súp Miso, món ăn còn bổ sung lợi khuẩn từ quá trình lên men đậu nành, góp phần hỗ trợ tiêu hóa. Chính vì vậy, Nekomanma thường được lựa chọn làm bữa sáng, bữa khuya hoặc những bữa ăn nhẹ nhưng vẫn đảm bảo dinh dưỡng.
Sự khác biệt giữa Nekomanma và Chazuke
Nhiều khách nước ngoài thường nhầm Nekomanma với Chazuke vì cả hai đều là cơm chan nước. Tuy nhiên, Chazuke sử dụng trà xanh hoặc nước dùng Dashi chan lên cơm rồi ăn kèm rong biển, cá hồi, mơ muối hoặc nhiều loại topping khác. Trong khi đó, Nekomanma tập trung vào cá ngừ bào và nước tương hoặc súp Miso, mang hương vị đậm đà hơn nhưng cũng mộc mạc hơn rất nhiều. Có thể nói, nếu Chazuke đại diện cho sự thanh tao thì Nekomanma lại là biểu tượng của bữa cơm gia đình giản dị.
Món ăn từng bị xem là điềm xấu
Ít ai biết Nekomanma từng gây nhiều tranh cãi trong giới lao động Nhật Bản. Các thợ mỏ ở tỉnh Fukuoka từng cho rằng bát cơm chan nước giống hình những nấm mồ đất mới đắp nên mang đến điều xui xẻo. Trong giới xây dựng, hình ảnh cơm bị nước làm tách rời khiến họ liên tưởng đến sạt lở đất.
Thậm chí, trong tranh của họa sĩ – thợ mỏ Sakubei Yamamoto còn xuất hiện hình ảnh một người bị treo cổ vì ăn Nekomanma trước khi xuống hầm mỏ, phản ánh những quan niệm dân gian đặc biệt của thời kỳ ấy.
Ngày nay, những quan niệm này hầu như không còn tồn tại và Nekomanma được nhìn nhận đơn thuần là một món ăn truyền thống.
Nekomanma trong đời sống hiện đại
Ngày nay, Nekomanma không còn gắn với thời kỳ thiếu thốn mà đã trở thành món ăn tiện lợi được nhiều người yêu thích. Các siêu thị Nhật Bản bán sẵn nhiều loại gia vị Nekomanma đóng gói, chỉ cần rắc lên cơm nóng là có thể thưởng thức ngay.
Nhiều nhà hàng cũng sáng tạo thêm các phiên bản mới với trứng sống, rong biển, mè rang, cá hồi nướng, trứng cá, shiso hoặc bơ để phù hợp với khẩu vị hiện đại nhưng vẫn giữ được tinh thần tối giản của món ăn truyền thống.
Không ít đầu bếp nổi tiếng còn xem Nekomanma là minh chứng rõ nét cho triết lý “ít nguyên liệu nhưng tối đa hương vị”, một trong những đặc trưng làm nên sức hấp dẫn của ẩm thực Nhật Bản.
Nếu có dịp ghé thăm Nhật Bản, bên cạnh Sushi hay Ramen, hãy thử thưởng thức một bát Nekomanma tại các quán ăn gia đình hoặc tự tay chế biến trong những homestay truyền thống. Chỉ khi nâng bát cơm nóng hổi, ngắm những lát katsuobushi “nhảy múa” trên mặt cơm và cảm nhận vị umami lan tỏa nơi đầu lưỡi, du khách mới thực sự hiểu vì sao món ăn tưởng chừng đơn giản này lại có sức sống bền bỉ suốt hàng trăm năm.
Nekomanma không chỉ là một món cơm bình dân mà còn là câu chuyện về lịch sử, sự tiết kiệm, lòng biết ơn đối với hạt gạo và triết lý trân trọng những điều bình dị trong cuộc sống. Chính những giá trị ấy đã giúp món “cơm mèo” trở thành một phần không thể thiếu trong bản sắc ẩm thực của xứ sở hoa anh đào.
Hãy book Tour Nhật Bản của Viet Viet Tourism để khám phá không chỉ những danh thắng nổi tiếng mà còn thưởng thức những món ăn truyền thống bình dị như Nekomanma – nơi mỗi bát cơm đều kể một câu chuyện về văn hóa và con người “xứ Phù Tang”!