Văn hóa Flamenco ở Seville, Tây Ban Nha là một phần thiết yếu của thành phố, thể hiện trong các buổi biểu diễn tại tablao, lễ hội lớn như Bienal de Flamenco, và cuộc sống hàng ngày trên đường phố. Seville được coi là thủ phủ của Flamenco, nơi du khách có thể tìm thấy những màn trình diễn đầy đam mê, học hỏi về lịch sử nghệ thuật này tại Bảo tàng Vũ điệu Flamenco, và cảm nhận nó như một lối sống.
NGUỒN GỐC VÀ VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA FLAMENCO
Văn hóa Flamenco là một loại hình nghệ thuật sống động của vùng Nam Tây Ban Nha, bao gồm âm nhạc, ca hát, và điệu nhảy, mang trong mình sự pha trộn độc đáo của nhiều nền văn hóa: Moorish, Do Thái, và Gypsy (một nhóm người đến Tây Ban Nha vào thế kỷ XV, trong đó nhiều người vẫn còn ở Andalucia) và chính nền văn hóa Andalucia. Andalucia là nơi khai sinh của Flamenco, và chính tại đây, nghệ thuật này đã bắt đầu và phát triển, cho đến khi trở thành một biểu hiện phổ quát của nghệ thuật và kỹ năng.
Chúng ta có thể biết Flamenco ra đời ở đâu, nhưng không biết chính xác khi nào. Nó không bắt đầu vào một ngày cụ thể, mà dần dần xuất hiện từ sự pha trộn của nhiều nền văn hóa. Như chúng ta biết ngày nay, nó có niên đại khoảng 2 thế kỷ trước. Có thể nói rằng Flamenco là một thể loại nhạc rất trẻ, bởi vì 2 thế kỷ là một khoảng thời gian rất ngắn trong lịch sử âm nhạc. Chúng ta có những tài liệu ghi chép từ khoảng năm 1770 mô tả các lễ hội và cuộc họp khi người Digan nhảy múa và ca hát theo phong cách lễ hội, và đây chắc chắn là tiền thân của Flamenco mà chúng ta biết ngày nay.
Văn hóa Flamenco đóng vai trò là linh hồn và bản sắc của Tây Ban Nha, đặc biệt là ở Andalusia, thể hiện sự giao thoa văn hóa đa dạng qua các thế kỷ và là phương tiện để cộng đồng bày tỏ cảm xúc, tâm trạng, cũng như là cách thức truyền tải các câu chuyện lịch sử, xã hội. Nó còn là một hình thức giao tiếp, kết nối nghệ sĩ và khán giả, và là một di sản văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ, góp phần thúc đẩy niềm tự hào và sự đoàn kết dân tộc.
CÁC YẾU TỐ CẤU THÀNH CỦA FLAMENCO
Flamenco thể hiện những cảm xúc mãnh liệt, với tiếng đàn guitar, giọng hát đầy nội lực, các bước chân phức tạp (zapateado), cùng tiếng vỗ tay (palmas) và vỗ tay (jaleo), tạo nên một trải nghiệm nghệ thuật đầy đam mê.
1. Cante (Ca hát)
Giọng hát biểu cảm, mang âm hưởng sâu lắng, thể hiện những câu chuyện về cuộc đời, tình yêu, và nỗi đau.
Cante jondo là một phong cách hát Flamenco, có nghĩa là “bài hát sâu lắng”, đại diện cho những cảm xúc sâu sắc nhất, đau khổ và nỗi buồn của người biểu diễn. Đây là một trong những hình thức âm nhạc dân gian nguyên sơ và cổ xưa nhất của Flamenco, với các bài hát nghiêm túc và sâu sắc như siguiriyas và soleares, thường được xem là một hình thức cầu nguyện.
Fandango là hình thức ca hát và nhảy múa phổ biến nhất trên khắp Tây Ban Nha vào thế kỷ XVII, đã tạo ra nhiều biến thể địa phương và khu vực, đặc biệt là ở tỉnh Huelva.
Ở vùng Cao Andalucia và các vùng lân cận, điệu Fandango được đệm bằng đàn Mandolin, theo một nhịp điệu đều đặn dành cho người nhảy. Tên gọi của điệu Fandango đã tạo nên một phong cách được gọi là abandolao. Quá trình tương tự cũng tạo ra fandangos de Lucena, zánganos de Puente Genil, malagueñas primitivas, rondeñas, jaberas, jabegotes, verdiales, chacarrá, granaína, taranto và taranta. Do sự lan rộng của sevillanas ở vùng Thấp Andalucia, fandango dần mất đi bản sắc riêng biệt của nó như một loại nhạc khiêu vũ, cho phép các cantaores thể hiện kỹ năng của mình một cách tự do hơn. Điều này, đến lượt nó, dẫn đến sự ra đời của nhiều fandango mang dấu ấn cá nhân trong thế kỷ XX.
Tương tự như vậy, hàng ngàn nông dân Andalucia đã di cư đến các thị trấn khai thác mỏ ở Murcia, đặc biệt là những người đến từ phía đông của khu vực. Đây chính là nơi tarantos và tarantas phát triển. Linares Taranta đã phát triển thành minera de la Unión, cartagenera và levantica. Trong thời kỳ của café cantante, một địa điểm biểu diễn các hình thức này, một số bài hát đã tách khỏi các điệu nhảy và chuyển sang nhịp điệu tự do hơn, cho phép các ca sĩ thể hiện nghệ thuật của mình. Động lực thúc đẩy quá trình này là Antonio Chacón, người đã phát triển các hình thức tinh tế của malagueñas, granaínas và cantes mineros.
Cách điệu của romance (sự kết hợp của nhiều lời bài hát và phong cách Flamenco khác nhau) và các bản nhạc dành cho đàn dây đã tạo ra corrido (ballad). Những bản romance 4 hoặc 3 câu dẫn đến tonás nguyên thủy, caña và polo, có cùng nhịp điệu và giai điệu, nhưng có cách thể hiện khác nhau. Phần đệm guitar đã mang lại cho chúng một nhịp điệu hoặc nhịp điệu khiến chúng có thể nhảy được. Nguồn gốc của chúng được cho là ở Ronda, một thị trấn ở vùng Andalucia cao nhưng gần với vùng Andalucia thấp và có mối liên hệ chặt chẽ với nó. Từ đó, thật dễ dàng để đến Triana, một khu phố ở Seville có truyền thống lâu đời về corridos, nơi hình thức này được chuyển đổi thành soleá. Jaleos xuất hiện ở Triana từ cách diễn giải lễ hội của corridos và soleares, được chuyển đến Extremadura. Ở Jerez và Utrera, chúng phát triển thành bulerías và những thứ này lan rộng khắp vùng Andalucia thấp, tạo ra các biến thể địa phương.
Tango và Tiento xuất hiện ở các cảng lớn của Andalucia là Cádiz, Málaga và Sevilla, và sau đó có ảnh hưởng sâu rộng đến âm nhạc châu Phi-Mỹ. Cádiz cũng là nơi xuất hiện các quán rượu, mà hình thức chính là alegría.
Một số giai điệu Andalucia phổ biến, chẳng hạn như pregones, nanas và campesinos cantos de trilla, tuân theo cùng nhịp điệu với flamenco seguidillas. Đến lượt chúng, chúng lại khai sinh ra liviana và serrana, một hình thức điêu luyện, đầy kịch tính của liviana: trên thực tế, chúng thường được biểu diễn cùng nhau. Nhóm nhịp điệu này cũng bao gồm alboreá và antigua playera, thấm đẫm giai điệu của tonás và dẫn đến siguiriya, kết hợp với phần đệm guitar.
2. Palos (Các hình thức âm nhạc)
Palos là “mỗi thể loại Flamenco Cante truyền thống”. Các Palos Flamenco cơ bản là:
- Alegrías: Đây là phong cách Flamenco thể hiện chính xác nhất cảm xúc của môi trường xung quanh Cádiz.
- Bulerías: Đây là điệu nhảy mang tính lễ hội, với nhịp điệu nhanh và đôi, phù hợp hơn với tiếng reo hò và vỗ tay so với các điệu nhảy khác. Đây là điệu nhảy thường kết thúc một buổi lễ Flamenco, trong đó các vũ công, thường từng người một, đi đến trung tâm của một hình bán nguyệt và nhảy một phần của bản nhạc.
- Fandango: Từ đầu thế kỷ XIX, Flamenco đã tiếp thu các đặc điểm của Fandango Andalusia, từ đó tạo ra cái gọi là “Fandango theo phong cách Flamenco”, ngày nay được coi là một trong những hình thức Flamenco cơ bản.
- Tango: Tango được coi là một trong những phong cách Flamenco cơ bản và có nhiều loại khác nhau.
- Sevillanas: Hình thức nhảy múa và ca hát này là đặc trưng của Seville. Điệu nhảy này là một trong những điệu nhảy phổ biến và nổi tiếng nhất ở Tây Ban Nha. Nó thường được nhảy theo cặp, theo giai điệu của 4 đoạn thơ được chia thành 4 phần.
3. El toque (đàn guitar Flamenco)
Tư thế và kỹ thuật của người chơi guitar Flamenco, được gọi là tocaores, khác với người chơi guitar cổ điển. Người chơi guitar cổ điển sẽ nghiêng đàn guitar trên chân trái, trong khi người chơi guitar Flamenco thường bắt chéo chân và đỡ đàn bằng chân trên cùng, với cần đàn ở vị trí gần như nằm ngang.
Các nghệ sĩ guitar hiện đại thường sử dụng guitar cổ điển, mặc dù có một nhạc cụ dành riêng cho thể loại này, được gọi là guitar flamenco. Guitar flamenco không nặng bằng và có thân đàn hẹp hơn guitar cổ điển, tối ưu hóa âm học để không làm lu mờ phần trình diễn của người hát.
Đàn guitar thường được làm từ gỗ bách, cần đàn bằng gỗ tuyết tùng và thân đàn bằng gỗ vân sam. Gỗ bách mang lại âm thanh tươi sáng, hoàn toàn phù hợp với đặc điểm của nhạc flamenco. Trước đây, người ta thường sử dụng gỗ Bursera graveolens “Cây Thánh” từ Rio hoặc Ấn Độ, loại gỗ đầu tiên có chất lượng cao nhất, nhưng ngày nay không còn được sử dụng nữa vì khan hiếm. Loại gỗ này mang lại cho đàn guitar dải âm thanh rộng, đặc biệt phù hợp với nghệ sĩ độc tấu. Ngày nay, đầu cần đàn được sử dụng phổ biến nhất là kim loại, vì các loại gỗ khác nhau khiến việc lên dây trở nên khó khăn hơn.
Các nhà sản xuất đàn guitar chính là Manuel Ramírez de Galarreta, el Gran Ramírez (Madrid, 1864-1920), và các môn đệ Santos Hernández (Madrid, 1873-1943), người đã chế tạo một số cây đàn guitar cho các bậc thầy Sabicas, Domingo Esteso và Modesto Borreguero. Tương tự, chúng ta cũng phải nhấn mạnh sự đóng góp của anh em Conde, Faustino (1913-1988), Mariano (1916-1989) y Julio (1918-1996), cháu trai của Domingo Esteso, những người có con cái và gia đình tiếp nối truyền thống.
Người Tocaores sử dụng kỹ thuật Alzapúa, một kỹ thuật cổ xưa; Picado, chủ yếu dùng ngón trỏ và ngón giữa xen kẽ; Rasgueo, một kỹ thuật gảy đàn, và Trémolo, hay “một hợp âm rải trên một dây đàn”, cùng nhiều kỹ thuật khác. Rasgueo có thể sử dụng 5, 4 hoặc 3 ngón tay, kỹ thuật thứ hai được Sabicas phát minh.
Đàn guitar Flamenco cũng đặc trưng sử dụng ngón cái. Người chơi guitar đặt ngón cái lên thân đàn và ngón trỏ và ngón giữa lên dây đàn phía trên dây đàn họ đang chơi, do đó tạo ra một nốt mạnh hơn, vang hơn so với đàn guitar cổ điển. Ngón giữa cũng được đặt trên tấm gảy đàn để tạo ra lực và độ chính xác hơn trên dây đàn. Tương tự như vậy, việc sử dụng tấm gảy đàn như một yếu tố gõ mang lại cho người chơi guitar flamenco sức mạnh to lớn. Những nốt nhạc du dương giữa các chuỗi hợp âm đi kèm với các khổ nhạc được gọi là falsetas. Các nốt có thể được chơi cao hơn (sử dụng ngón bấm hợp âm mi trưởng) hoặc trung bình (trưởng), bất kể có sử dụng cầu đàn hay không.
Phần đệm và chơi độc tấu của các nghệ sĩ guitar flamenco dựa trên cả hòa âm và âm điệu, mặc dù việc kết hợp chúng phổ biến hơn. Một số ca sĩ Flamenco hát a capella, không có guitar đệm.
4. El baile (nhảy Flamenco)
Cả âm nhạc và vũ đạo Flamenco đều có tính ứng biến cá nhân cao, thể hiện qua những biểu hiện cảm xúc tự nhiên của người biểu diễn. Cùng với sự phát triển và hưng thịnh của âm nhạc Flamenco, vũ đạo Flamenco cũng phát triển nhanh chóng. Nó xuất hiện lần đầu tiên vào thế kỷ XVIII với tư cách là một điệu nhảy dễ nhận biết và có cấu trúc.
Zapateado (điệu nhảy tap) là một phần thiết yếu của điệu nhảy Flamenco. Đây là lúc các vũ công (Bailaores) trở thành nhạc công: nhạc cụ của họ là đôi chân và đôi giày tap flamenco. Zapateado có một kỹ thuật được định nghĩa rõ ràng, bao gồm nhiều nguyên tắc nhảy, từ tư thế cơ thể đến nhịp điệu của từng phong cách, tính nhạc, sức mạnh và tốc độ.
Bộ gõ của Zapateado bao gồm âm thanh được tạo ra bằng cách gõ giày xuống sàn. Âm thanh có thể được tạo ra bằng nhiều bộ phận khác nhau của giày: đế, mũi giày hoặc gót giày. Âm thanh được tạo ra bởi đế giày và các móng ở mũi giày và gót giày.
5. Palmas (Vỗ tay) & Jaleo
Tiếng vỗ tay nhịp nhàng và những tiếng cổ vũ (jaleo) được sử dụng để duy trì và tăng cường nhịp điệu của tiết mục.
CÁCH TRẢI NGHIỆM VĂN HÓA FLAMENCO Ở SEVILLE
1. Xem biểu diễn
Tablao: Các địa điểm biểu diễn chuyên nghiệp, thường có ẩm thực đi kèm, cung cấp các màn trình diễn Flamenco có tính chuyên nghiệp cao. Ở Seville, có nhiều Tablao Flamenco mang đến trải nghiệm nghệ thuật đích thực như:
- Tablao Flamenco El Arenal: Thành lập từ năm 1975, đây là một trong những Tablao tốt nhất và lâu đời nhất thành phố, cung cấp các buổi biểu diễn flamenco truyền thống với các nghệ sĩ hàng đầu.
- El Palacio Andaluz: Là một trong những Tablao có quy mô lớn nhất và nhiều nghệ sĩ biểu diễn nhất ở Andalusia, mang đến một trải nghiệm đậm chất nghệ thuật Flamenco với quy mô hoành tráng.
- Tablao Flamenco Azahar: Tọa lạc tại khu Santa Cruz quyến rũ, nơi đây tạo ra một trải nghiệm Flamenco thân mật và độc đáo, nơi du khách có thể cảm nhận trọn vẹn cảm xúc của màn trình diễn.
- Tablao Los Gallos: Hoạt động từ năm 1966, Los Gallos là một trong những tablao lâu đời và nổi tiếng nhất, mang đến các buổi biểu diễn chất lượng với các nghệ sĩ đẳng cấp thế giới.
- Tablao Álvarez Quintero: Một địa điểm nhỏ và ấm cúng ở tầng hầm một ngôi nhà truyền thống, nơi du khách có thể trải nghiệm flamenco thân mật và chân thực với quy mô nhỏ hơn.
- Bảo tàng Flamenco Del Baile: Không chỉ là một Tablao, đây còn là một bảo tàng độc đáo, mang đến một bối cảnh biểu diễn độc đáo và cơ hội tìm hiểu sâu hơn về nghệ thuật Flamenco.
Biểu diễn ngẫu hứng: Thường diễn ra ở các quán bar nhỏ hơn sau các buổi diễn lớn, mang đến trải nghiệm Flamenco thân mật hơn.
2. Tham gia lễ hội
Bienal de Flamenco: là lễ hội quốc tế dành riêng cho âm nhạc và vũ điệu Flamenco, được tổ chức hai năm một lần tại Seville, vào các năm chẵn (như năm 2024, 2026,…), thường là vào tháng 9. Được thành lập vào năm 1980, đây là lễ hội lâu đời và nổi bật nhất thuộc loại hình này tại Tây Ban Nha, giới thiệu cả Flamenco truyền thống và đương đại. Lễ hội kéo dài nhiều tuần và có các buổi hòa nhạc, biểu diễn vũ đạo và các chương trình liên ngành tại các địa điểm trên khắp thành phố.
Feria de Abril (Hội chợ tháng Tư): là một lễ hội văn hóa lớn, rực rỡ sắc màu, diễn ra 2 tuần sau Tuần Thánh Phục Sinh (Semana Santa). Hội chợ quy tụ người dân và khách du lịch trong 1 tuần lễ ăn mừng với âm nhạc, điệu nhảy Sevillanas, những bộ trang phục Flamenco truyền thống, các màn diễu hành ngựa và xe ngựa lộng lẫy, cùng với các trò chơi lễ hội và món ăn địa phương. Hội chợ được tổ chức tại một khu vực hội chợ (recinto ferial) với hàng ngàn lều bạt (casetas) và là một trong những lễ hội quan trọng nhất của Andalusia.
3. Khám phá và tìm hiểu
Bảo tàng Vũ điệu Flamenco (Museo del Baile Flamenco – Bảo tàng Múa Flamenco) được thành lập bởi vũ công nổi tiếng Cristina Hoyos. Nơi đây cung cấp cái nhìn toàn diện về nguồn gốc, lịch sử và các phong cách khác nhau của điệu nhảy Flamenco, với các triển lãm tương tác, trang phục và các màn trình diễn hàng đêm.
Các khu phố cổ: Khu vực Triana là một ví dụ về nơi văn hóa Flamenco thấm sâu vào đời sống, với âm nhạc và các hoạt động truyền thống. Nằm bên kia sông Guadalquivir, nổi tiếng là nơi sản sinh ra nghệ thuật Flamenco, gốm sứ và thủy thủ, Triana mang đến trải nghiệm văn hóa địa phương với những con phố đầy màu sắc, chợ truyền thống và nhiều quán bar, nhà hàng. Khu phố này được kết nối với trung tâm thành phố bằng Cầu Triana (hoặc Cầu Isabel II) và mang đến một cái nhìn khác biệt về cuộc sống ở Seville.
Ra đời như một liều thuốc cứu rỗi tinh thần và bước qua thăng trầm lịch sử, văn hóa Flamenco ngày nay không chỉ tìm được vị trí cho riêng mình, mà còn trở thành một nét đẹp biểu tượng của Tây Ban Nha, thân thuộc với đời sống của mỗi người dân đất nước. Nếu có dịp ghé thăm Seville, Tây Ban Nha trong Tour Châu Âu cùng Viet Viet Tourism, du khách đừng quên dành thời gian trải nghiệm văn hóa Flamenco nhé! Chúc du khách có một chuyến đi vui vẻ và đầy thú vị!